Shapita 25
Udi ku mutamba wa ntanda ya Satana’ni nansha udi ku mutamba wa ntanda impya ya Leza?
LELO udi ku mutamba wa ngikadilo impya ya boloke ya Leza, ne usakanga ifike? Lelo ushikilwe Satana, ne usakanga ntanda yandi ifule? Padi ukokeja kulondolola ku bino bipangujo byonso bibidi’mba Eyo. Ino lelo kubapu? Lukindi lumo lwa kala lunena’mba bilongwa binenanga bininge kutabuka binenwa. Shi ukulupile mu ngikadilo impya ya Leza, mwikadilo obe wa umbūmi ye ao ukekilombola patōka.—Mateo 7:21-23; 15:7, 8.
2 Kyabine i kino, mwikadilo obe wa umbūmi ukokeja kusangaja mulopwe umo kete pa bano babidi. Padi wingidilanga Yehova Leza, nansha kadi padi wingidilanga Satana Dyabola. Uno musoñanya wa mu Bible witukwashanga twikijingulule senene. Unenanga’mba: “Le kemuyūkilepo’mba yewa o mwakēpanako bānwe bene bu-bapika bakukōkela, nankyo mwi bapika ba yewa enka o mwakōkela; shi bubi bwa lufu, shi kikōkeji kya boloke?” (Loma 6:16) Lelo abe ukōkele ani? Uloñanga kiswamutyima kya ani? Nansha shi ulondolole muswelo’ka, shi ulondanga mashinda a bukondame a ino ntanda, nankyo bine kwingidilangapo Yehova Leza wabine.
NTANDA YA SATANA—I KIKA?
3 Yesu waityile Satana bu “mulopwe wa pano pantanda.” Mutumibwa Yoano nandi wanene’mba “pano pantanda ponsololo pēne palēle mudi yewa umbi.” (Yoano 12:31; 1 Yoano 5:19) Jingululai’mba mu milombelo yandi kudi Leza, Yesu kātelelepo bandi bana-babwanga’mba i kipindi kya mu ino ntanda ya Satana. Wanene’mba: “Ino kadi ami nami nebalombelelanga [bandi bana-babwanga], nanshi nkilombelelanga ba pano pantanda, ehe . . . Kebadipo bwa ba pano pantanda, ehe, monka mo nkīkadile amiwa bu-wapano pantanda.” (Yoano 17:9, 16; 15:18, 19) Shi ke pano ikimweke patōka’mba bakristu babinebine bafwaninwe kwisansanya na ino ntanda.
4 Yesu wādi usaka kushintulula kika pa kutela kishima “ntanda”? Mu Bible kishima “ntanda,” kyaba kimo kifunkilanga pa muzo wa muntu onso mutuntulu. Leza watūmine wandi Mwana apāne būmi bwandi bu kinkulwa kya ino ntanda ya bantu. (Yoano 3:16) Inoko Satana i mukongele pamo kibumbo kikatampe kya bantu mwanda wa batombokele Leza. Shi ke pano, ntanda ya Satana i kibumbo kya bantu kilongololwe senene, kidiko ne kingidila panja pa bulongolodi bwa Leza bumweka na meso. Ino yo ntanda ifwaninwe kwisansanya nayo bakristu babine.—Yakoba 1:27.
5 Ntanda ya Satana—nansha kibumbo kya bantu bandi kilongololwe senene—imibundwe na bipindi bishileshile bikwatañane abyo byonso pamo senene. Kipindi kyayo kimo kikatampe i Mutōtelo wabubela. Mu Bible mutōtelo wabubela imwenzakanibwe na “mwana-mukaji wabwitwa mukatampe,” nansha ndumba, dijina dyandi i “BABILONI MUKATAKATA.” I umbikalo wa ntanda yonso, ka na mokilombwedilwe patōka’mba ubikēle “bulopwe bwa balopwe ba pano panshi.” (Kusokwelwa 17:1, 5, 18) Ino lelo i kika kilombola’mba Babiloni Mukatakata i umbikalo wa ntanda yonso utala pa mutōtelo?
6 Bitelelwe “balopwe ba pano pantanda” amba ‘balālanga nandi busekese,’ kino kilombola’mba Babiloni Mukatakata ke umbikalo po wa kipolitike wa pano pantanda. Kadi ‘bansunga bendakana’ ba pano pantanda, nabo byobatelelwe’mba bemēne kulampe bamudila pa konakanibwa kwandi, kino kilombola’mba kakokejapo kwikala umbikalo wa ntanda yonso utala pa myanda ya busunga. (Kusokwelwa 17:2; 18:15) Kilombola’mba bine i umbikalo utala pa myanda ya mutōtelo i bino binenwa bya mu Bible bishintulula’mba “ku majende [andi] mizo yonsololo yaongwelwe.”—Kusokwelwa 18:23.
7 Kadi kilombola’mba Babiloni Mukatakata i umbikalo wa myanda itala mutōtelo i kipwano kyandi na ‘kinyama kyantanda.’ Mu Bible, banyama ba uno muswelo ibenzankanibwe na maludiki a kipolitike. (Danyele 8:20, 21) Babiloni Mukatakata imutelwe’mba “ushikete pa kinyama [kyantanda] kityila, pyā . . . kya mitwe isamba-ibidi ne masengo akyo dikumi.” Kino kilombola’mba wingidijanga lupusa pa kino ‘kinyama kyantanda’ nansha pa maludiki a ino ntanda. (Kusokwelwa 17:3) Ne i kyabine, mubula bwa mānga yonso mutōtelo imwityange na mapolitike, pavule na kulombola maludiki kifwaninwe kulonga i kika. Bine ubikele “bulopwe bwa balopwe ba pano panshi.”—Kusokwelwa 17:18.
8 Ano maludiki a kipolitike nao i kipindi kikwabo kikatampe kya ntanda ya Satana. Ka na motwapwila kala kwikimwena, mu Bible imenzankanibwe na banyama. (Danyele 7:1-8, 17, 23) Ano maludiki adi pamo bwa banyama, apebwanga lupusa na Satana, ye mwikilombwela kimonwa kyalembelwe na mutumibwa Yoano, amba: “Namwene kinyema [kyantanda] kivubuka pa mema kya masengo dikumi, ne mitwe yandi īsamba-ibidi . . . Kadi mukishi’wa nandi wamupele bukomo bwandi.” (Kusokwelwa 13:1, 2; 12:9) Bukamoni bukwabo bulombola’mba ano malopwe, nansha maludiki, i kipindi kya ntanda ya Satana i buno, Satana wasakile kupa’o Yesu. Satana kādipo ukokeja kwikilonga shi kwādi’mba ke ayepo mulopwe wao.—Mateo 4:8, 9.
9 Kipindi kikwabo kikatampe kya ntanda ya Satana i kitango kya bansunga balwīso ne ba mukōmo bamwesha bantu malwa, ikitelwe mu Kusokwelwa 18:11 bu “bansunga ba pano panshi” bendakana. Kino kitango kya busunga kikankamikanga bantu batamije kilokoloko kya byakwisakilasakila mwanda wa bapote bintu byokilupula, nansha shi bino bintu kebidipo na mvubu mikatampe kobadi ne shi bakokeja kwikala umbūmi senene pakubulwa bino bintu. Kadi kino kitango kya bansunga balwīso ikilūndike bidibwa bivule bya miswelo ne miswelo mu bibīko, inoko balekele bantu bavule bafwa nzala pamwanda wa kubulwa lupeto lwa kupota nalo bino bidibwa. Pakwabo kadi, kupuñwanga mata makomokomo a byabulwi akokeja konakanya kisaka kyonso kya muzo wa muntu, ano mata beapotejanga mwanda wa kumwenamo lupeto. Shi ke pano, kitango kya Satana kya bansunga, kutentekelapo mutōtelo wabubela, ne maludiki a kipolitike, bikankamikanga kilokoloko kya byakwisakilasakila, bonakanyi ne mavita alengeja moyo.
10 Bine, bulongolodi bwa bantu bulamēte ku mutamba wa Satana Dyabola i bubi bininge ne i bōneke. Kebulamētepo ku bijila bya Leza bya boloke, kadi i buyūle bilongwa bya munyanji bya muswelo ne muswelo. Shi ke pano, kayukeno kakwabo ka ntanda ya Satana, tukokeja kwikatela bu būmi bwayo bwa ngikadilo ya byamunyanji. Omwanda ba mutumibwa Polo ne Petelo bādyumwine bakristu belame ku ngikadilo ya byadisubi ya bantu ba mizo.—Efisesa 2:1-3; 4:17-19; 1 Petelo 4:3, 4.
11 Mutumibwa Yoano nandi waimanine pa kamweno ku bakristu ka kwilama ku bilokoloko bibi ne mashinda a disubi a bya ntanda. Wasonekele’mba: “Kemukisanswa pano pantanda, nansha bya pano pantanda bīne. Shi muntu usenswe pano pantanda, nankyo lusa [buswe, NW] lwa Tata keludipo mudi aye, mhm. Ke-bintu byonsololo bidi pano pantanda, kilokoloko kya ngitu, ne kilokoloko kya meso, ne ntumbo ya kwitatula ya būmi, kebidipo bya Tata, mhm, i bya pano pantanda.” (1 Yoano 2:15, 16) Yakoba mwana-bwanga wanēne’mba ‘Muntu yense usaka kwikala mulunda na ino ntanda, nankyo welonga aye mwine ke walwana na Leza.’—Yakoba 4:4.
MUSWELO WA KWIEPEJA KWIKUJA MU BYA NTANDA
12 Mubula bwa kino kitatyi kyonso kikidiko ntanda ya Satana, bakristu bafwaninwe kushikata umbukata mwayo. Yesu wekilombwēle kitatyi kyādi ulombela kudi Shandi amba: “Nkilombelepo na’mba: Wibafundule pano pantanda; ehe.” Ebiya, Yesu wabwejako pamwanda utala bandi bana-babwanga’mba: “Kebadipo bwa ba pano pantanda, ehe.” (Yoano 17:15, 16) Kikokeja kubwanika muswelo’ka kushikata mu ntanda ya Satana inoko pakubulwa kwikala bu umo wa umbukata mwayo?
13 Eyo, ushikete umbukata mwa bantu babundile dyalelo buno bulongolodi buteakanibwe senene. Umbukata mwa bano bantu mudi babusekese, bantu balwīso ne bakwabo balonga bintu bibi-bibi. Ukokeja kwingidila nabo pamo, kwenda nabo ku masomo, kudīla nabo pamo, ne kulongela nabo pamo bintu bishileshile. (1 Kodinda 5:9, 10) Kadi ufwaninwe ne kwibasanswa pamo ka na mwibasanshilwe Leza. (Yoano 3:16) Inoko mukristu wabine kasanswangapo bintu bibi-bibi bilonga bano bantu. Keulangapo ngikadilo yabo, bilongwa byabo nansha bitungo byabo bya umbūmi bine. Kekujangapo mu myanda yabo ya munyanji itala pa mutōtelo nansha ma politike. Nansha byakokeja kwingila mu myanda ya busunga mwanda wa kumona muswelo wa mwa kudīla ne mwa kuvwadila, ino aye kekujangapo mu busunga bwa bundimbi-dimbi; kadi kusaka kwikala na byabupeta bivule ke kitungopo kibajinji umbūmi bwandi. Byalamēte ku ngikadilo impya ya Leza, wiepejanga na kisense kibi kya na boba badi na būmi bulamēte ku bya ntanda ya Satana. (1 Kodinda 15:33; Mitoto 1:1; 26:3-6, 9, 10) Mu uno muswelo, udi mu ntanda ya Satana, inoko pakubulwa kwikala umo wa umbukata mwayo.
14 Le abe nobe? Lelo usenswe kwikala bu umo wa umbukata mwa ntanda ya Satana? Nansha ūdi ku mutamba wa ngikadilo impya ya Leza? Shi udi ku mutamba wa ntanda impya ya Leza, nankyo ukesansanya na ino ntanda, kwelamo ne mutōtelo wayo wabubela. Ukakokela ku ino mbila: “Bānwe bantu bami, mulupukeimo [Babiloni Mukatakata].” (Kusokwelwa 18:4) Inoko, kutamba mu Babiloni Mukatakata, umbikalo wa ntanda yonso wa mutōtelo wabubela, kulombanga bintu bivule kupitako enka kutyiba kipwano bitupu na bitango byonso bya mutōtelo wabubela. Kadi kishintulula ne kubulwa kukwatañana na mafuku-makatampe a mitotelo ya ino ntanda.—2 Kodinda 6:14-18.
15 Noele i difuku-dikatampe dilemekibwe mu mitotelo mivule dyalelo. Inoko mānga ilombola’mba bakristu babajinji kebādipo bedilēmeka. Yesu walombwele bandi bana-babwanga bavuluke kivulukilo kya lufu lwandi, ke kya kubutulwa kwandi po, mhm. (1 Kodinda 11:24-26) Mwanda mwine i uno, mafuku 25 a kweji wa Dikumi-natubidi ke difuku po dya kubutulwa kwa Yesu, mhm. Kebibwanikapo, mwanda Bible ulombola’mba kitatyi kyaābutwilwe, bakumbi bādi bashikilwa muntanda bufuku. Kēbadipo bakokeja kushikilwa muntanda bufuku mu kitatyi kya lumundu lwa mashika makomokomo ne kya mvula. (Luka 2:8-12) Nabubine, difuku dya le 25 kweji wa Dikumi-natubidi dyātongelwe bu difuku dya kivulukilo kya kubutulwa kwa Yesu, mwanda, pamo ka na mwikishintulwila dibuku dimo (The World Book Encyclopedia): “Bekadi ba mu Roma bādi kala bedilemeka bu Difuku-dikatampe dya Saturne, dyobādi bavuluka kubutulwa kwa dyuba.”
16 Pasaka nayo i difuku-dikatampe mu mitotelo mivule. Yenga Utōkele (musanto) nandi udi pamo’nka na bwa Pasaka mu mantanda mavule a mu Amerike Latine. Inoko nansha ke Pasaka mine keyādipo ivulukwa na bakristu babajinji. Onso imalupuke ku bisela byakubulwa bya bwine-kristu. Dibuku dimo (The Encyclopœdia Britannica) dinena’mba: “Ikutupu kishima nansha kimo mu Kipwanino Kipya kilombola kulemekwa kwa masobo a Pasaka.” Ino kuyuka’mba Noele ne Pasaka ke masobo po a bwine-kristu, amba ashilwīlwe na batōtyi ba baleza babubela, lelo kudi na mvubu’ka? Mutumibwa Polo waletele kidyumu’mba kekifwaninwepo kusambakanya pamo byabine ne byabubela, amba nansha “kakiyūjo katyutyu kayūja mukama onso.” (Ngalatea 5:9) Wādingīle bamobamo ba mu bakristu babajinji’mba kekiyampepo kulemeka mafuku ādi alemekwa mungya mukanda-wabijila wa Mosesa, mwanda Leza weafundwile ku bakristu. (Ngalatea 4:10, 11) Kino kidi na mvubu mikatampe, nakampata ku bakristu babine dyalelo, bine kebafwaninwepo kulemeka mafuku atelwa bu makatampe alupukile ku mitotelo yabubela, kealombwelwe na Leza’mba kifwaninwe kwialemeka.
17 Mafuku-makatampe makwabo alemekanga bantu bantumbo. Makwabo nao alemekanga ne kutumbija mizo nansha malongolodi a bwine-ntanda. Inoko Bible imupeleje kupá bantu buleme bupitepite butapila ku butōtyi, nansha kukulupila mu malongolodi a bantu amba akokeja kulongolola myanda ikokeja kukapwija enka Leza kasuku kandi kete. (Bilongwa 10:25, 26; 12:21-23; Kusokwelwa 19:10; Yelemia 17:5-7) Shi ke pano, mafuku-makatampe emanine pa kutumbija muntu nansha malongolodi a bantu, bine keakwatañenepo na kiswamutyima kya Leza, ne bakristu babine kebafwaninwepo kwialemeka.—Loma 12:2.
18 Bantu bapuñanga bintu bivule ne kunyingila bantu bakwabo bebilemeke nansha kwibitōta. Bimo ibipungwe na byūma nansha na mityi. Bikwabo nabyo ibilongwe na mbwija misonwe nansha mifwatulwepo kintu kampanda kya mūlu nansha kya pano panshi. Kyaba kimo, buludiki bwa ntanda bukokeja kulupula kijila kampanda kileta mbila ya kulemeka bino bintu buleme bwa kwibitōta. Inoko bijila bya Leza binenanga’mba bengidi bandi kebafwaninwepo kwikilonga. (Divilu 20:4, 5; Mateo 4:10) Bantu ba Leza baloñanga kika mu ngikadilo ya uno muswelo?
19 Mu Babiloni wakala, mulopwe Nebukaneza washimikile nkishi wa olo mukatampe bininge, kupwa waleta mbila’mba muntu yense ufwaninwe kumufukatyila. Wanena’mba ‘yewa ukapela kulonga uno muswelo, nankyo ukelwa mu nkelwa ya mudilo utyila pyaa.’ Bible witufumikila’mba kwādi bankasampe basatu Bahebelu, Shandalake, Meshake ne Abedenengo, abo bapelele kulonga mwasoñanyinye mulopwe. Mwanda waka? Mwanda kyādi kilomba butōtyi, ino bādi bayukile’mba butōtyi bwabo i enka bwa kudi Yehova kasuku kandi kete. Leza waitabije kilongwa kyabo webapandija mu bulobo bwa mulopwe. Bine, Nebukaneza wajingulwile’mba bine bengidi ba Yehova kebādipo baleta kyaka nansha kavutakanya mu Umbikalo wandi, penepo walupula ne kijila kya kulama bwanapabo bwabo. (Danyele 3:1-30) Kikokeji kya bano bankasampe, lelo kekikutenekelepo ku mutyima? Lelo nobe ukalombola’mba ulamēte ku mutamba wa ngikadilo impya na kukokela ku bijila byonso bya Leza?—Bilongwa 5:29.
20 Bine, Satana kasakengapo twingidile Yehova. Usakanga tumwingidile aye. Omwanda upimanga kwitongola tulonge byasaka, mwanda uyukile’mba tukekala bu bapika nansha bengidi ba yewa otukakokela. (Loma 6:16) Kupityila ku mashinda meshileshile, kimfwa televiziyo, sinema, maja, ne bitabo bisambila pa bintu bya munyanji, Satana utonwenanga bantu ku kwenda makoji ne ku kulonga busekese. Bikalanga bimweka bu bilumbuluke nansha bu byendelemo. Ino, bine kebikwatañenepo na bijila bya Leza. (Bahebelu 13:4; Efisesa 5:3-5) Muntu ulonga bilongwa bya uno muswelo ulombolanga patōkelela’mba ulamēte ku mutamba wa ntanda ya Satana.
21 Kudi bilongwa bikwabo byakubulwa kukwatañana na bijila bya Leza, bitumbijibwa mu ntanda ya Satana. Bunkolwankolwa bwa malwa i kimo kya mu bino bilongwa. (1 Kodinda 6:9, 10) Kilongwa kikwabo i kukimba nsangaji na kwiponga bitomibwa bikolañana kimfwa dyamba, marijuana ne héroïne kwelapo ne kutoma mfwaka. Bino bintu byonakanyanga ngitu ne kadi i byadisubi. Bine, kwibingidija i kujilula kijila kya Leza kinena’mba “twitokejei byobya byonso bifityija ngitu ne bifityija [mushipiditu].” (2 Kodinda 7:1, MB) Kutoma mfwaka konakanyanga kadi ne ngikadilo ya mungitu ya boba botudinabo pabwipi, bakoka mwīshi ulupuka ku ino mfwaka, mutomi wa mfwaka kalemekangapo kijila kya Leza kinena’mba mukristu ufwaninwe kusanswa mulunda nandi.—Mateo 22:39.
22 Kilongwa kikwabo kisenswe bantu bavule ba mu bifuko bishileshile pano pantanda i kitala pa kudya mashi. Bantu badyanga banyama bakubulwa kulupulwa mashi mu muswelo mufwaninwe, nansha kulupula mashi ne kwiela mu byakudya. Kinenwa kya Leza i kikandije kudya mashi. (Ngalwilo 9:3, 4; Levi 17:10) Le kwelwa mashi mu mijilo nako? Padi bakwabo bakokeja kulanga’mba kwelwa mashi mu mijilo ke “kudya po.” Ino kekyabinepo, mwanda shi muntu ubelanga ne kadipo na muswelo wa kumina bintu ku kyakanwa, lelo bamuñanga kebanenangapo’mba kifwaninwe kumudisha kupityila mu dishinda dimo dyonka na dyobengidijanga pa kwela muntu mashi? Bible witudingilanga’mba ‘mwilamei ku mashi.’ (Bilongwa 15:20, 29) Lelo kino kishintulula kika? Shi muñanga wakunena’mba wilame na kutoma malwa, lelo kino kishintulula’mba wakukandija enka kwiatoma kukanwa bitupu, inoko ukokeja kwiatoma na kwitwejao mu mijilo? Ke amopo! Ye mokikadile ne pamwanda utala ‘kwilama ku mashi’ kino kishintulula’mba kekifwaninwepo nansha dimo kwiatweja mu yobe ngitu.
23 Ufwaninwe kulombola kumeso a Yehova Leza amba udi ku mutamba wa ngikadilo yandi impya, amba kudipo ku mutamba wa ino ntanda. Shi ke pano, tonga. Kyofwaninwe kutonga i kwingidila Yehova ne kulonga kiswamutyima kyandi. Kufwaninwepo kutatāna, pamo na mwalongēle bene Isalela ba mu kitatyi kyakala. (1 Balopwe 18:21) Inoko, vuluka’mba shi kwingidilangapo Yehova, nankyo bine wingidilanga Satana. Padi unenanga amba udi ku mutamba wa ntanda impya ya Leza, ino lelo mwikadilo obe ulombolanga kika? Kwikala ku mutamba wa ntanda impya ya Leza kishintulula kwilama ku bilongwa byonso bikandijibwe na Leza ne bikafundulwa mu ngikadilo yandi impya ya boloke.
[Bipangujo]
1. I kika kilombola nabubinebine’mba udi ku mutamba wa ntanda impya ya Leza?
2. (a) I balopwe’ka babidi botukokeja kwingidila? (b) I kika kilombola’mba twi bapika nansha bengidi ba kampanda?
3. (a) Kukwatañana na Bible i ani mulopwe wa pano pantanda? (b) Mu milombelo yandi, i muswelo’ka walombwele Yesu kushiyañana kudi pabukata bwa bandi bana-babwanga ne ino ntanda?
4. (a) Mu Yoano 3:16, kishima “ntanda” kifunkilanga padi ba ani? (b) “Ntanda” ifwaninwe bana-babwanga ba Kristu kwisansanya nayo, i kika?
5. I kipindi’ka kimo kikatampe kya ino ntanda, ne ikyenzakanibwe na kika mu Bible?
6, 7. (a) I kika kilombola’mba Babiloni Mukatakata i umbikalo wa myanda itala mutōtelo? (b) Mutotelo wabubela udi na kipwano kya muswelo’ka na maludiki a kipolitike?
8. I kipindi’ka kikwabo kikatampe kya ntanda ya Satana, ne ikyenzakanibwe na kika mu Bible?
9. (a) I muswelo’ka ulombwelwe kipindi kikwabo kya ntanda ya Satana mu Kusokwelwa 18:11? (b) Kiloñanga ne kukankamika bantu balonge kika, na kulombola’mba kiludikwanga na Satana?
10, 11. (a) I kayukeno’ka kakwabo ka ntanda ya Satana? (b) Bible witupanga kidyumu’ka pa uno mwanda?
12, 13. (a) I muswelo’ka walombwele Yesu’mba bakristu bafwaninwe kushikata mu ino ntanda? (b) I muswelo’ka otukokeja kushikata mu ino ntanda pakubulwa kwikala bu umo wa umbukata mwayo?
14. Shi udi ku mutamba wa ntanda impya ya Leza, ukalemeka mbila’ka ya mu Bible?
15. (a) Kyaba kya kuvuluka kubutulwa kwa Yesu, bakristu ibapebwe mbila ya kuvuluka kika? (b) I kika kilombola’mba Yesu kabutwilwepo mu kitatyi kya lumundu lwa mashika makomokomo a munoko wa mvula? (c) Mwanda’ka difuku dya le 25 kweji wa Dikumi-natubidi dyatongelwe bu difuku dya kivulukilo kya kubutulwa kwa Yesu?
16. (a) I mafuku’ka makwabo makatampe alemekwa mu bipwilo alupukile ku bisela bya kubulwa bya bwine-kristu? (b) I buluji’ka bulumbuluke kebulemekelela bakristu babine Noele ne Pasaka?
17. (a) Mwanda’ka mafuku-makatampe alemeka bantu bantumbo nansha mizo i mabi? (b) Kukwatañana na Bible, bakristu bafwaninwe kwikala na ngikadilo ya muswelo’ka pa uno mwanda?
18. (a) I bintu’ka bipungwa na bantu mwanda wa kwibilemeka nansha kwibitōta? (b) Bijila bya Leza binenanga kika pamwanda utala kulemeka nansha kutōta kintu kampanda?
19. (a) Mulopwe wa Babiloni walupwile mbila’mba muntu ne muntu ufwaninwe kulonga kika? (b) I kimfwa’ka kifwaninwe bakristu kulonda?
20. I miswelo’ka mishileshile ingidija Satana mwanda wa kupima kwitukoka tujilule bijila bya Leza bitala pa bulalañanyi?
21. Muntu ukokeja kwilombola’mba udi ku mutamba wa ntanda ya Satana na kulonga bilongwa’ka bikwabo?
22. (a) Bible unenanga kika pamwanda utala mashi? (b) Mwanda’ka kutwejibwa mashi mu mijilo kekishidīlepo na “kudya” mashi? (c) I kika kilombola’mba ‘kwilama ku mashi’ kishintulula kuleka kwiatweja mu yobe ngitu?
23. (a) I butongi’ka bofwaninwe kutonga? (b) I kika kikalombola butongi bobe?
[Kapango pa paje 209]
Yesu kādipo ulombelela ntanda’ka keidīmo bandi bana-babwanga?
[Kapango pa paje 211]
Mu Bible, mutōtelo wabubela imwenzakanibwe na mwana-mukaji wabwitwa nkolwankolwa utentamine pa maludiki a pano pantanda enzankanibwe na kinyama kyantanda
[Kapango pa paje 211]
Būmi bwamunyanji i kayukeno ka ntanda ya Satana. Kadi bulongolodi bwa bya busunga bya lwīso nakyo i kipindi kyayo kikatampe
[Kapango pa paje 213]
Pakubutulwa kwa Yesu, bakumbi bādi bende kukakesha muntanda na luombe lwabo bufuku, kilombola’mba kabutwilwepo mu le 25 kweji wa Dikumi-natubidi
[Kapango pa paje 214]
Bengidi ba Leza bāpelele kutōta nkishi washimikilwe na mulopwe. Nobe ukalonga kika mu byaba bya uno muswelo?