Basapudi ba Bulopwe basapulanga mu ntanda yonso
“Mukekala basapudi bami . . . ne kulampe kwine kumfulo kwa ntanda.”—BILONGWA 1:8.
PA KWISAMBILA pa mwingilo wātumīne Yehova wandi Mwana pano pantanda, Yesu wānene’mba: “I kiñendelemo [nsapule] myanda-miyampe ya bulopwe.” (Luka 4:43) Kadi, pa kwisambila pa mwingilo wādi ufwaninwe kwingila bandi bana-babwanga pano pantanda, pa kujoka kwandi na lupusa lwa bulopwe, Yesu wānene’mba: “Ino myanda miyampe ya buno bulopwe [ikasapulwa] panopantanda ponso, ke kiyūkeno kya kuyūkila pa kusapwila’yo ku mizo yonso. Penepo nankyo po pakafikidila ne pamfulo pene.”—Mateo 24:14.
2 Mwanda’ka myanda miyampe ya Bulopwe bwa Leza idi na mvubu mikatampe uno muswelo? Mwanda’ka Bulopwe bufwaninwe kusapulwa mu bifuko bivule uno muswelo? Mwanda Bulopwe bwa Meshiasa ye abo bukabingija bubikadi bwa Yehova bwabikele peulu pa bintu byonso. (1 Kodinda 15:24-28) Kupityila ku buno Bulopwe, Yehova ukafikidijanga butyibi bwandi pa ino ngikadilo imbi ya bintu, ya Satana, ne kufikidija mulao wandi wa kwesela bisaka byonso bya pano pantanda. (Ngalwilo 22:17, 18; Danyele 2:44) Kupityila ku busapudi bwa Bulopwe, Yehova imusokole boba bāikele kushinga māni mwanda wa kwikala bu bampyana pamo na wandi Mwana. Kadi kupityila ku busapudi bwa Bulopwe, kwingilwanga dyalelo mwingilo wa kusansanya bantu. (Mateo 25:31-33) Yehova usakanga bantu ba mu mizo yonso bayuke mpango yandi. Usakilanga bantu bonso bamone muswelo wa kutonga būmi, bu boba bakabikalwa na Bulopwe bwandi. (Yoano 3:16; Bilongwa 13:47) Lelo uputuminanga bininge mu kusapula buno Bulopwe?
Bādi Batengele Mfulo ya Bitatyi bya Bajentaila
3 Kunyuma, mu 1880, Charles Taze Russell, mulembi umbajinji wāshilwile kulupula Kiteba kya Mulami, wākutyile lwendo kujokoloka mutamba onso wa kungala kwa Amerika (Etats-Unis) mwanda wa kukankamika mulangwe wa kubunda bisumpi bya bwifundi bwa Bible. Wādi na kishinte kyendelemo bininge kyādi wisambilapo: “Bintu Bitala Bulopwe bwa Leza.” Na mwikilombwela manimelo mabajinji a Kiteba kya Mulami, Befundi ba Bible (yemwādi mwityilwa ba Tumoni twa Yehova pakala) bajingulwile’mba pa kwilombola bu bafwaninwē kwabilwa ku Bulopwe bwa Leza, bādi bafwaninwe bidi dibajinji kutūla Bulopwe pa kifuko kibajinji, kwingidija būmi bwabo na nsangaji yonso, manwa abo, ne misokwe yabo mu mwingilo wa Bulopwe. Bintu bikwabo byonso bya umbūmi byādi bifwaninwe kwikala pa kifuko kya bubidi. (Mateo 13:44-46) Kiselwa kyabo kyādi kimanine pa kusapwila bakwabo myanda miyampe ya Bulopwe bwa Leza. (Isaya 61:1, 2) Bādi bafwaninwe kwiusambakanya muswelo’ka kumeso kwa mfulo ya Bitatyi bya Bajentaila mu 1914?
4 Kushilwila mu 1870 kufika mu 1914, Befundi ba Bible badi batyetye bininge. Mu 1914, kwādi enka basapudi 5 100 bādi baputumina mu mwingilo wa kupana bukamoni ku bantu bonso. Ino bwādi bukamoni butulumukwa kashaa! Mu 1881, myaka ibidi kete kupwa kwa kulupulwa kubajinji kwa Kiteba kya Mulami, bāshilwile kwabanya dibuku dimo dya mapaje 162 “Bidibwa bya Bakristu Bañeni.” (angl.) Umbula bwa myeji mityetye kete, bāponeje mabuku 1 200 000. Myaka mityetye kupitapo, bashilula kwabanya tununu ne tununu twa tukanda (tracts) ku mwaka ne mwaka mu ndimi mivule.
5 Kadi kushilwila mu 1881, bamo-bamo bāingile bu Bakalala-Ntanda mu mwingilo wa busapudi. Bano ye bādi babajinji kwingila mwingilo wingilwa dyalelo na bapania (basapudi ba kitatyi kyonso). Bakalala-Ntanda bamo-bamo bādi benda lwa panshi nansha na makinga, kukasapula kubwipi kwa mu bipindi byonso bya kibundi kyobādi bashiketemo. Bakwabo bāendele mu mantanda a bweni, ne ye abo bāikele babajinji kufikija myanda miyampe mu mantanda pamo bwa Finland, Barbade, ne Birmanie (ntanda itwa pano bu Myanmar). Bālombwele bupyasakane bwa bu misionele pamo ka na bwādi na Yesu Kristu ne batumibwa bandi.—Luka 4:43; Loma 15:23-25.
6 Tutu Russell aye-mwine, nandi wājokolokele mu bipindi bivule bininge mwanda wa kukunsakanya bubinebine. Wāendele mu Kanada misunsa mivule; wāsapwile mu Panama, mu Jamaike, ne mu Cuba; wāenda ñendo dikumi-naibidi mituntulu mu Bulaya; wajokoloka umbuo onso wa ntanda na kusapula. Kadi wātumine bantu bakwabo kukakwatakanya ne kukemanina mwingilo wa busapudi bwa myanda miyampe mu mantanda a bweni. Adolf Weber wātuminwe mu Bulaya pabukata bwa 1890 ne 1899, ne mwingilo wandi wa busapudi wāfikile tamba mu Swisse kufika mu France, mu Italie, mu Alemanye, ne mu Beleji. E. J. Coward wātuminwe mu Antilles. Mu 1912, Robert Hollister nandi wātumwa mu mantanda a Kutunduka. Kwālongolwelwe tukanda twa pabula mu ndimi dikumi, penepo tununu ne tununu twa tuno tukanda twāabanibwa mu Inde, mu Chine, mu Japon ne mu Corée na bene-kibundi. Shi wādiko mu kyokya kitatyi, lelo nobe mutyima obe wādi wa kukunkuka ulonge bukomo bobe bonso ukasapule myanda miyampe ku bakwabo ba mu kyenu kibundi nansha ba mu bipindi bikwabo bya kulampe?
7 Bitatyi bya Bajentaila pa kufika kubwipi na mfulo, bālupwile mu mazyulunale bishinte bya mu Bible byādi biletwa na mwanetu Russell. Kebādipo bakokela milangwe enka pa mwaka wa 1914, ino bādi bakokela ne milangwe pa mpango ya Leza ne pa bubinebine bwa kufikidila kwayo. Bādi balupula kubwipi kwa mazyulunale 2 000 kyapamo ādi asomwa na batangi 15 000 000 kitatyi ne kitatyi, esambila pa bino bishinte. Penepo, mwaka wa 1914 pa kufika kumfulo, Sosiete wāshilula kulombola ku bantu bonso ma “Drame a Bifwatulo bya Bupangi.” Adi na byakumwenako biná byādi bija nsaa ibidi kimo ne kimo. Byādi bilombola bubinebine bwa mu Bible tamba pa bupangi kufikija ne ku Umbikalo wa Myaka Kanunu. Umbula bwa mwaka umo kete, byātadilwe na miliyo kitema ne kupita mu kipindi kya Kungala kwa Amerika, mu Bulaya, mu Australia, ne mu Nouvelle-Zélande.
8 Mungya kibalwa kyotudi nakyo, kumfulo kwa 1914, kino kibumbo kya basapudi bapyasakane kyāsambakenye busapudi bwa Bulopwe bwa Leza mu mantanda 68.a Inoko, ino yādi ngalwilo bitupu!
[Kunshi kwa dyani]
a Mabalwe mungya muswelo wātyibilwe mikalo ya matanda mu 1990.
Basapula na Bupyasakane Kubikikwa kwa Bulopwe
9 Pālongele Befundi ba Bible kitango ku Cedar Point, mu Ohio (Amerika), mu 1919, J. F. Rutherford, mwimaniji wa Sosiete Watch Tower mu kyokya kitatyi, wānene’mba: “Mwingilo wetu otwityīlwe wādi ne ukidi kusapula kwiya kwa bulopwe bwa Meshiasa mu ntumbo.” Ku kitango kya bubidi kyālongelwe mu Cedar Point, mu 1922, mwanetu Rutherford wāshintulwile’mba kumfulo kwa Bitatyi bya Bajentaila, mu 1914, ‘Mulopwe wantumbo wāpelwe lupusa lukatampe ne kushilula kubikala.’ Kupwa, wāipangula bemvwaniki patōkelela’mba: “Lelo mwitabije’mba Mulopwe wantumbo kemushilule kala kubikala? Nankyo endai mu budimi, banwe bana ba mwine Leza mukatakata! . . . Kasapulei musapu ne kulampe kwine mu bifuko byonso. Ntanda ifwaninwe kuyuka’mba Yehova i Leza kadi amba Yesu Kristu i Mulopwe wa balopwe ne Mfumwandya bamfumu. Dino dyo difuku dya mafuku onso. Talai, Mulopwe imubikale! Banwe mwi mikendi yandi.”
10 Myaka 70 pa kupitapo, kunyuma kwa bino bitango byālongelwe ku Cedar Point—ke padi kubwipi kwa myaka 80 kashaa Yehova ushilula kulombola lupusa lwa bubikadi bwandi kupityila mu umbikalo wa Kimeshiasa wa wandi Mwana. I muswelo’ka uvuija ba Tumoni twa Yehova mwingilo webapelwe kupityila mu Kinenwa kya Leza? Abe-nobe, i muswelo’ka okwatañene na uno mwingilo?
11 Mu myaka ya 1920, ladio yaikele ke kingidilwa kilumbuluke kyādi kifwaninwe kwingidija mwanda wa kukunsakanya musapu wa Bulopwe mu bipindi bivule. Umbula bwa myaka ya 1930, bishinte byālongelwe ku bitango, byādi bilombola’mba Bulopwe ye lukulupilo lumo kete ku bantu bonso, bashilwile kwibilupula ku maladio a mu kibundi, ku maladio a mu mantanda a bweni, ne ku matelefone kujokoloka ntanda yonso. Baingidije ne myotoka ya ma lansevwa (mpungi) mwanda wa kwivwana bishinte pa makasete mu bikwe bya bantu bavule. Penepo, mu 1936, mu Glasgow, Ecosse, bana betu bashilula musunsa umbajinji kunanga na matabulo ādi alembelwepo bishinte bya bantu bonso, benda beasankija mu mikenza ya busunga. Ino yonso yādi miswelo milumbuluke ya kusambakanya musapu ku bantu bavule mu kine kitatyi’kya kibalwa kyetu pokyādi kikidi kityetye.
12 Bine, Bisonekwa bikilombolanga patōka’mba byotudi bakristu, umo ne umo udi na kiselwa kya kupana bukamoni. Ketufwaninwepo kuleka enka bishinte bya mu mazyulunale nansha maladio kete engile mwingilo. Tununu ne tununu twa bakristu bakikokeji—bana-balume, bana-bakaji, ne bankasampe—i betabije kino kiselwa. Omwanda pano, busapudi bwa ku njibo ne njibo ke budi pamo bwa kayukeno ka kuyukilapo ba Tumoni twa Yehova.—Bilongwa 5:42; 20:20.
Ubasambakana mu Ntanda Yonso Ishiketwe’mo
13 Pa kuyuka’mba musapu wa Bulopwe ufwaninwe kusapulwa mu ntanda yonso ishiketwe’mo, bamo-bamo mu ba Tumoni twa Yehova bāikele kulanguluka na kusumininwa kukatampe ku kyobakokeja kulonga mwanda wa kusambulwila musapu mu bipindi bikwabo bya kulampe na byabo bibundi.
14 Bantu bavule ibefunde bubinebine pa kupwa kuvilukila mu bibundi bikwabo bya kulampe na kobabutwidilwe. Nansha byobāvilukile mwanda wa kukakimba kamweno ka kungitu, ino bāsokwele kintu kikwabo kyabuleme kutabuka, bakwabo bemona bu bādi bafwaninwe kujokela mu matanda abo, mwanda wa kukasapula bubinebine. Omwanda kungalwilo kwa kino kyetu kitatyi, myanda miyampe yasambakene mu Scandinavie, mu Grèce, mu Italie, mu matanda a Kutunduka kwa Bulaya, ne mu bipindi bikwabo bivule. Nansha ke pano pene, mu kino kitatyi kya myaka ya 1990, musapu wa Bulopwe usapulwanga mu muswelo umo onka.
15 Na kwingidija madingi a mu Kinenwa kya Leza mu būmi bwabo, bavule bēteakēnye mwanda wa kwenda kukengidila mu bifuko byokebādipo bayukile. W. R. Brown (wādi witwa pavule bu “Brown Bible”) wādi umo wa mu bano bantu. Mu 1923, wāviluka mu kisanga kya Trinité wāenda Kupona kwa Afrika mwanda wa kushinsakanya mwingilo wa busapudi wendelele kumeso. Umbula bwa myaka ya 1930, Frank ne Gray Smith, Robert Nisbet, ne David Norman bādi umbukata mwa boba bāfikije musapu wa Bulopwe mu mantanda a kutunduka kwa Afrika. Bakwabo nabo bāenda kukadima mu kipindi kya Kushika kwa Amerika. Kungalwilo kwa myaka ya 1920, George Young, mwine Kanada, wāingidile mu Argentine, mu Brezile, mu Bolivi, Chili, ne mu Peru. Juan Muñiz, wādi wingidila mu Esapanye, nandi wālondele mu Argentine, mu Chile, mu Paraguay, ne mu Uruguay. Bano bonso bālombwele mushipiditu pamo na ulombwelwe mu Isaya 6:8: “Ami uno, ntume bidi.”
16 Busapudi bwa myanda miyampe bwāfikile nansha ke mu bipindi bya kulampe bine. Byombo biyulemo ba Tumoni byāpempwile tubundi tonso twa ku makula a mu Terre-Neuve, byājokoloka mukunko onso wa Norvège kufikija ku Kalunga-Lui ka Arctique, ajokoloka mu bisanga byonso bya Pacifique ne kupempula mankula onso a mu Azia wa Kunshi ne wa Kutunduluka.
17 Pamo ka na kyakutulumuka, mu 1935, ba Tumoni twa Yehova bāikele na mingilo mivule bininge, ya kusapula mu mantanda 115, kadi musapu wabo wātengele mantanda makwabo 34 na busapudi nansha na kutumamo mikanda ku maposhita. Eyo, mwingilo wādi kewafudile. Mu mwine mwaka’wa Yehova waputwile meso abo mwanda wa kukongakanya “kibumbo kikatampe” kya bantu bādi bafwaninwe kukapita bōmi ne kukatwela mu ntanda impya. (Kusokwelwa 7:9, 10, 14) Kwādi kukidi bukamoni buvule bwādi bufwaninwe kusapulwa!
18 Nansha Divita Dyabubidi dya Ntanda yonso byodyādi dikinunka, ne byādi bipelelwe mabuku ne mwingilo wa ba Tumoni twa Yehova mu matanda mavule, Masomo a Bible a Gala, a Watchtower āshilula, mwanda wa kufundija bamisionele bavuije mwingilo mukatampe wādi ukisheleko wa kusapula Bulopwe kujokoloka ntanda yonso. Dyalelo, bamisionele batambile ku Masomo a Gala, bengidilanga mu matanda 200 ne kupita. Bālongele bivule bininge, kupitako kushiya enka mabuku bitupu, kupwa batundulukila mu kipindi kikwabo. Bāendeje bifundwa bya Bible, kuteakanya bipwilo, ne kufundija bantu muswelo wa kuvuija biselwa bya kiteokratike. Nakampata, mu mafuku a kunyuma’a, bakulumpe ne bengidi ba mingilo balupukile ku Masomo a Bufundiji bwa Mingilo, nabo baikele kukwasha mwanda wa kulondolola ku bisakibwa bya kamweno kakatampe mu umbuo onso wa ntanda. Bashimikile kyalwilo kyūmu mwanda wa kwilundilako kulumbuluke.—Ezankanya na 2 Temote 2:2.
19 Lelo kwādi bakwabo bādi bakokeja kukwasha mu bipindi byakubulwa kwingilwamo? Mu 1957, ku kitango kya ntanda yonso, bakankamikile bisaka ne ba Tumoni twa Yehova bapose—balanguluke ku kwenda kukengidila mu bipindi byādimo kusakibwa kukatampe. Luno lwito lwādi lwiifwene bininge na lwito lwāityilwe mutumibwa Polo na Leza, pa kumona mu kimonwa muntu umuzenza’mba: “Abukila kuno ku Masedonya witukwashepo!” (Bilongwa 16:9, 10) Bamo-bamo baēndele mu myaka ya 1950, bakwabo nabo kunyuma. Kubwipi kwa ba Tumoni kanunu katuntulu, bāenda mu Ireland ne mu Colombie; tutwa tukwabo twāenda mu bipindi bikwabo. Makumi na makumi a tununu bāenda kokwa kwādi kusakibwa kukatampe enka mu yabo ntanda.—Mitoto 110:3.
20 Kupityila ku madyese apungulwila Yehova pa muzo wandi, mwingilo wa busapudi bwa Bulopwe wendelelanga na kampeja bukidi kashaa. Tamba mu 1935, kibalwa kya basapudi i kīlundileko misunsa mwanda, kya bapania bantu 60 pakatwa, kupita kwilundilako kwa basapudi. Mpangiko ya kwendeja bifundwa bya Bible ku mōbo, yāshilwile mu myaka ya 1930. Pano twendejanga bifundwa miliyo iná ne kipindi ku kweji ne kweji. Tamba mu 1935, twibapityije nsaa miliyare 15 ne kupita mu busapudi bwa Bulopwe. Pano mwingilo wa busapudi usapulwanga ku mweji ne mweji mu mantanda 231. Pāpelwe mwingilo wa busapudi bwanapabo mu bipindi bya Kungala kwa Bulaya ne bya mu Afrika, kwateakanibwe bitango bya ntanda yonso mwanda wa kulombola lupusa lwa musapu wa Bulopwe patōkelela kumeso a bantu bonso. Ka na mwekilaile Yehova pakala mu Isaya 60:22, bine ‘upelakanyanga mwingilo mu kitatyi kyao.’ Bine i dyese dikatampe kotudi kuputumina mu uno mwingilo!
Kutenga Umo ne Umo na Mwanda Muyampe
21 Mfumwetu kanene’mba pano mwingilo ubapu, mhm. Tununu tuvule tukitwela mu mutōtelo wabine. Omwanda ikulupuke kipangujo, lelo tuloñanga bukomo bwetu bonso mwanda wa kwingidija mu muswelo mulumbuluke kino kitatyi kikilekele Yehova bu kya kwingila uno mwingilo?—2 Petelo 3:15.
22 Bonso kebakokejapo kwenda kukengidila mu bipindi kebisapulwangamo bininge. Ino, lelo ukwatakanyanga bitatyi byonso byomona mukenga? Lelo usapulanga ku boba bomwingilanga nabo? Ku badimu ne ku bakwenu ba ku masomo? Lelo wimukwatañanye musapwilo obe na kwalamuka kwa ngikadilo mu kyenu kipindi? Shi kutanangapo bantu bavule ku bikalo byabo, lelo wapimine kwalamuna nsaa na kutompa kwibapempula mu kyolwa? Shi mōbo imobakwe mu muswelo mukomo ukokeja kukomena bantu baya kwibapempula kufikako, lelo usapulanga busapudi bwa ku telefone nansha bwa na kwibatumina mikanda? Lelo ulondalondanga kamweno ka boba basangela musapu ne kwibanena mushilule nabo bifundwa bya Bible? Lelo uvuijanga mwingilo wa busapudi kufikija ne pamfulo?—Ezankanya na Bilongwa 20:21; 2 Temote 4:5.
23 Umo ne umo umbukata mwetu ufwaninwe kuputumina mu mwingilo wetu mu muswelo ulombola patōka kumeso a Yehova’mba bine tusepelelanga madyese etu a kwikala bu ba Tumoni bandi mu kino kitatyi kyapabula! Tukokeja kukekala na dyese dya kukemwena pa kafikidija Yehova butyibi pa ino ntanda minunu mibole ne kukashilula Umbikalo wantumbo wa Myaka Kanunu wa Yesu Kristu!
[Bipangujo]
1. I musapu’ka wānene Yesu bandi bana-babwanga kusapula mu ano etu mafuku?
2. (a) Mwanda’ka musapu wa Bulopwe ufwaninwe kusapulwa mu bifuko bivule bininge? (b) I kipangujo’ka kyotufwaninwe kwiipangula?
3. (a) I kishinte’ka kyēsambilepo C. T. Russell mu lwendo lubajinji lwa kuteakanya bisumpi bya bwifundi bwa Bible? (b) I kika kyajingulwile Befundi ba Bible pa kifuko kyādi kifwaninwe kwikalapo Bulopwe bwa Leza mu būmi bwabo?
4. I muswelo’ka wa kusankenye kakibumbo katyetye ka Befundi ba Bible mabuku mavule kumeso kwa 1914?
5. Bakalala-Ntanda bādi ba ani, ne bādi na mushipiditu’ka?
6. (a) Ñendo ya Tutu Russell yākusankenye bubinebine bwa Bible muswelo’ka? (b) I kika kikwabo kyālongelwe mwanda wa kufikija myanda miyampe mu mantanda a bweni kumeso kwa mfulo ya Bitatyi bya Bajentaila?
7. (a) I muswelo’ka wāingidijibwe mazyululane mwanda wa kukusankanya musapu? (b) Ma “Drame a Bifwatulo bya Bupangi” ādi kika, ne i bantu banga bēabandīle mu mwaka umo kete?
8. Mu 1914, Befundi ba Bible bāfikije mwanda muyampe mu matanda anga?
9. Ku bitango bya ku Cedar Point, mwingilo wa kusapula Bulopwe wakankamikilwe muswelo’ka?
10, 11. I muswelo’ka wāingidijibwe maladio, myotoka ya mpungi, ne matabulo mwanda wa kutenga bantu na bubinebine bwa Bulopwe?
12. Na mwikilombwela Bisonekwa, i muswelo’ka umo mufwaninwe otukokeja kupana bukamoni?
13, 14. (a) Mwanda’ka ba Tumoni bamo-bamo bāendele kukengidila kungi? (b) Buswe bwa bantu ba mu yabo ntanda bwākweshe muswelo’ka mu kusambakanya myanda miyampe?
15. Mu myaka ya 1920 ne ya 1930, boba bādi na mushipiditu ulombwelwe mu Isaya 6:8 bālongele kika?
16. Kutalulamo bipindi byādi’mo bantu bavule, i kwepi kukwabo kobādi basapula mu myaka ya kumeso kwa divita?
17. (a) Mu 1935, i matanda anga aendelwe’mo na ba Tumoni? (b) Mwanda’ka mwingilo wādi kewāpwile mu kine kitatyi’kya?
18. Masomo a Gala ne Masomo a Bufundiji bwa Mingilo avuijanga kipindi’ka mu mwingilo wa kusapula Bulopwe?
19. I muswelo’ka wālondolwele bengidi ba Yehova ku lwito lwa kukengidila kokwa kudi kusakibwa kukatampe?
20. (a) Tamba mu 1935, i kika kyālongelwe mwanda wa kufikidija bupolofeto bwa Yesu budi mu Mateo 24:14? (b) Umbula bwa myaka mityetye ya kunyuma, i muswelo’ka obāpelakenye mwingilo?
21, 22. Konso kotwingidila, i kika kyotukokeja kulonga mwanda wa kwikala bu ba Tumoni bafwaninwe?
23. I kika kifwaninwe kumona Yehova mu muswelo otumwingidila?
[Bilembwa bya pa Bifwatulo]
Bantu bavule bātengelwe na musapu wa Bulopwe nansha ba Tumoni byobādi bakidi batyetye
Tupitulukei’mo
◻ Mwanda’ka kusapula musapu wa Bulopwe kudi na kamweno kakatampe?
◻ I muswelo’ka wāsapwilwe myanda miyampe kufikija mu 1914?
◻ Bukamoni busapulwanga na bukomo bwa muswelo’ka tamba kasha Bulopwe bushimikwa?
◻ I kika kyotukalonga mwanda wa mwingilo wetu ulupule bipá bivule?