1
Izina Lyakwe Leza Umu Malembelo ya ciYebulai
Izina lyakwe Leza mu vilembo vya ciYebulai lino aina Izlaeli yaomvyanga ala yatatala yasendwa umu uzya uku Babiloni
Izina lyakwe Leza mu vilembo vya ciYebulai lino aina Izlaeli yaomvyanga lino yawezile ukufuma umu uzya uku Babiloni
Izina lyakwe Leza, ilikaimililwako ni vilembo 4 ivya mu ciYebulai יהוה, likazanwa muli Baibo ukufika uku miku 7,000 umu malembelo ya ciYebulai. Izina lilyo ndi lyasenulwa, a “Yeova” nupya likakwata ivilembo kwene vii 4 ivya mu ciYebulai ivika-amwa ukuti, Tetilagalamatoni. Izina lii ali lino lyalumbulwa sana muli Baibo ukuluta amazina yauze. Nandi icakuti ya kasenula yakwe Baibo yakaomvya amalumbo wakwe “Uwamaka yonsi,” “Leza wa Papelapela” nandi “Umwene,” lelo izina ilyakwata ivilembo vyakwe Tetilagalamatoni ilikaomviwa pa kulanda pali Leza wa cumi.
Yeova Leza wanenyile ya kalemba yakwe Baibo ukuti yaomvya izina lyakwe. Pa nsita imwi waomvizye umupasi wa muzilo ukwazwa kasema Yoweli ukulemba ukuti: “Wensi wino alaama pi zina lyakwe [Yeova] alatuulwa.” (Yoweli 2:32) Nupya Leza walenzile ukuti kalemba wa masamu alembe ukuti: “Yangala yamanye nu kuti awewe sile wenga ukaamwa [Yeova], nupya wenga mpo, wewe uli Leza Wapapelapela umu nsi yonsi!” (Masamu 83:18) Alino nupya, izina lyakwe Leza likazanwa umupiipi ni miku 700 umwi buku lya Masamu sile—ibuku umwaya amazwi ya mvwango yano antu yakwe Leza iimbanga nu kulandapo. Nomba u mulandu ci uno izina lyakwe Leza lisizanilwa umu ma Baibo aingi aasenulwa? U mulandu ci uno Baibo wakuti Amalembo ya Calo Cipya akaomvezya izina lyakuti “Yeova”? Nupya izina kwene lii Yeova likapiliula cani?
Utupimfya utwafumile umwi buku lya Masamu utwali umu lupapulo luno yazanyile kuli Yemba wa Musilya umupiipi nu mwaka wa 50 C.E. Imilembele ii yaali umu musango uno ivilembo vya ciYebulai vyalembelwangamo apa nsita ino aina Izlaeli yatatala yasendwa umu uzya, lelo ivilembo vyakwe Tetilagalamatoni vikazanwa sana umu lulimi lwa ciYebulai
U mulandu ci uno izina lyakwe Leza lisizanilwa umu ma Baibo aingi aasenulwa? Imilandu yapusana pusana. Yamwi yakaelenganya ukuti, Leza wa maka yonsi asilondekwa ukukwata izina iliiyele apakuti tumumanye. Yamwi nayo yakavilwa ukuomyva izina lyakwe Leza pa mulandu wa ntambi zya aYuda yano yatalondanga ukuliomvya pa mulandu wakutina ukulisaalula. Yauze nayo yakati apa mulandu wakuti pataya uwamanya ningo ningo ivya kulumbula izina lyakwe Leza, fwandi cazipa ukuomvya sile malumbo wakwe “Leza’ nandi “Umwene.” Lelo pataya imilandu ya mpomvu iyakucitila vivyo, wakwe vino tumalanda paa:
Antu yamwi aakakana ukuti Leza wa maka yonsi atalinzile ukukwata izina iliiyele, yakailila icisinka cakuti izina lyakwe Yeova lyazanwanga nu mumpapulo zya mpiti na lino Yesu atali aize pano nsi. Wakwe vino itulandapo mpiti, Leza wanenyile ya kalemba ukuti ikemo izina lyakwe muli Baibo ukuluta pa miku 7,000. Fwandi tungati Yeova akalonda ukuti tumanye izina lyakwe nu kuliomvya.
Ya kasenula aakasisya izina lyakwe Leza apa mulandu ni ntambi zya aYuda, yakailila icisinka icicindame. Ayuda yamwi yakananga ukulumbula izina lyakwe Leza, lelo yatalifumyanga umu ma Baibo yano yasenulanga. Impapulo zya mpiti izyazanyilwe umu vitantala vino yakaama yakuti Qumran, mupipi na yemba wa musilya, mwazanwanga sana izina lyakwe Leza. Ya kasenula yamwi yamanya ukuti izina lyakwe Leza lyazanwanga umu lulimi lwa ciYebulai, fwandi yalilemba umu nzila yuze umu vilembo ivikulu ati “UMWENE.” Lelo nupya tunguzya tuuti, u mulandu ci uno ya kasenula yaa, yafumizye izina lyakwe Leza ukwaula ukuvwa intete, nupya u mulandu ci uno yapyanikizyangapo lyuze, nanti icakuti yamanyile ukuti izina lyakwe Leza likazanwa muli Baibo imiku iingi? Uzye a weni uwayapezile insambu zya kucita vivyo? Aineco sile angasuka.
Antu yano yakalanda ukuti tutalinzile ukuomvya izina lyakwe Leza pa mulandu wakuti tutamanya ningo ningo ivya kulilumbula, yakalumbula izina lyakuti Yesu ukwaula intazi. Lelo asambi yakwe Yesu aaliko umu nsita ya atumwa, yalumbulanga izina lyakwe Yesu mu nzila iipusaneko na vino Aina Klistu ya ndakai yalimanya. Uku Ina Klistu aYuda, limwi izina Yesu yalilumbulanga ukuti Ye·shuʹa‛. Nupya ilumbo lyakuti “Klistu” yaatangi Ma·shiʹach, nandi “Mesiya.” Aina Klistu alandanga iciGliki nayo yamwamanga yakuti I·e·sousʹ Khri·stosʹ, na Aina Klistu alandanga ici Latin nayo yatangi Ieʹsus Chriʹstus. Izina lyakwe Yesu lyalemvilwe muli Baibo umu ciGliki, nomba nanti ciye viivyo Aina Klistu akutandikilapo yaomvyanga izina lyakwe Yesu ilyali umu lulimi lwao. Wakwe vino cali mpiti, Komiti Ikaangalila Umulimo wa Kusenula Baibo wakuti Amalembo ya Calo Cipya ndakai, yamanya ukuti calinga ukuomvya izina lyakuti “Yeova,” nandi cakuti imilembele itakolana na vino izina lyakwe Leza lyalemvilwe umu ciYebulai na vino yalilumbulanga.
U mulandu ci uno Baibo wakuti Amalembo ya Calo Cipya akaomvezya izina lyakuti “Yeova”? Vilembo 4 vii (יהוה) vyakwe Tetilagalamatoni, umu Cizungu vikalembwa ukuti YHWH. Wakwe vino amazwi yonsi alemvilwe umu ciYebulai yatakwatanga ivilembo vyakwe a e i o u, fwandi ni vilembo vyakwe Tetilagalamatoni navyo kwene vitaakweti. Lino antu yatwalilile ukuomvya ululimi lwa ciYebulai, ya kawelenga yaikilangamo aineco ivilembo vyakwe a e i o u.
Lino papisile imyaka 1,000, ala yamala ukusenula Baibo wa ciYebulai, ya kalemba aYuda yapanzile vimanyililo vya kuomvya pa kulumbula amazwi pakuti yangaamanya apaakwika ivilembo vyakwe a e i o u ndi yakuwelenga iciYebulai. Apa nsita iiya aYuda aingi yazumiile ivya mipasi fwandi yalolanga ukuti citali ningo ukulandisya ndi cakuti yakulumbula izina lyakwe Leza, acino yapyanikizyangapo amazina yauze. Fwandi cikaloleka ukuti, lino yalembululanga ivilembo vyakwe Tetilagalamatoni, yasankanyizye ivilembo vyakwe a e i o u nu kuviika pamwi ni vilembo vyakwe Tetilagalamatoni pakuti izina lyakwe Leza lyawelengeka ningo. Impapulo zino zyakweti ivilembo vyakwe a e i o u, zisitwavwa ukumanya vino yalumbulanga izina lyakwe Leza mu ciYebulai. Yamwi yakaelenganya ukuti izina lyakwe Leza lyalumbulwanga ukuti “Yahweh,” alino yauze nayo yakalanda ivipusane. Ulupapulo ulwazanyilwe kuli yemba wa musilya, ulwalembwa umu ciGliki luno lwakwata ibuku lya Aina Levi, mwaya pano palembwa izina lyakwe Leza ilyakuti Iao. Ukuluta pi zina lii, antu aalemvile iciGliki uku mpiti sana nayo yalanzile ukuti izwi lii lilinzile ukulumbulwa wakwe vii; Iae, I·a·beʹ, na I·a·ou·eʹ. Nomba, tutalinzile sile ukwikalila pali vino twamanya ukuti tutange tuvweko na vyuze. Fwandi tungati tutamanya vino aomvi yakwe Leza yalumbulanga izina lyakwe Leza umu ciYebulai. (Utandiko 13:4; Ukufuma 3:15) Twamanya ukuti, ilingi Leza waomvyanga izina lyakwe pakulanda na antu yakwe, icakuti yalilumbulanga ndi yakulanda pali aliwe nu kuliomvya ukwaula ukuvwa intete, nupya yanenangako na yauze.—Kufuma 6:2; 1 Yamwene 8:23; Masamu 99:9.
U mulandu ci, uno Baibo wakuti Amalembo ya Calo Cipya akaomvezya izina lyakuti “Yeova”? A pa mulandu wakuti izina lya kuti Yeova lyaomviwa apa myaka iingi umu lulimi lwa Cizungu.
Izina lyakwe Leza apa Utandiko 15:2 mu mabuku 5 akutandikilapo a muli Baibo yano William Tyndale wasenwile umu mwaka wakwe 1530
Muli Baibo ino William Tyndale wasenwile iya mu 1530 ali muno mwatandikile ukuzanwa izina lyakwe Leza umu mabuku 5 akutandikilapo. Waomvizye izina lii umu musango wakuti “Iehouah.” Lino papisile insita, ululimi lwa Cizungu lwasenwike, lyene imilembele ya Cizungu iizile isenuka ukulingana ni nsita kwene iiyo. Pano umu 1612, Henry Ainsworth wizile alemba ukuti “Iehovah” umwi buku lyonsi ilya Masamu lino wasenwile. Nupya umu 1639, lino iizile iyapitulukamo iikamo na mabuku 5 aakutandikilapo aaya muli Baibo, yalemvile iyati “Yeova.” Umu 1901, ya kasenula aasenwile Baibo wakuti American Standard Version nayo yaomvizye izina lyakuti “Yeova” monsi muno mwali izina lyakwe Leza umu ciYebulai.
Kalemba umwi wakwe Baibo wino yacindike sana uwizina lyakuti Joseph Bryant Rotherham’ walondolwile umulandu uno waomvizye izina lyakuti “Yeova” ukwaula ukuomvya izina lyakuti “Yahweh” umu kabuku kano walemvile ka Masamu umu 1911, walanzile ukuti walondanga “umusango wakulembelamo izina uwangupale uku yantu pakuti yalielezye nu kuti antu yonsi ciyangupalile lino yakuwelenga Baibo.” Umu 1930 kalemba muze nawe A. F. Kirkpatrick walanzile ivilivimwi pa mulandu wakuomvya izina lyakuti “Yeova.” Watiile: “Antu aakasambilila pa vya kulumbula mazwi, yakapaazyanya ukuti izina lyakwe Leza lilinzile ukuwelengwa ukuti Yahveh nanti Yahaveh; lelo YEOVA likaloleka ukuti alino lyalengela nu kuomviwa sana umu lulimi lwa Cizungu, nupya icicindame asi ukumanya vino yakalumbula izina lii ningo, lelo icacindama ukumanya ukuti lii ali Zina lya Cumicumi, asi ilumbo sile wakwe vino yakati ‘Umwene.’”
Vilembo vyakwe Tetilagalamatoni, YHWH: “Akaya Vino Wasoolola Ukuya”
Izwi HWH: “Ukuya”
Uzye izina lyakuti Yeova likapiliula cani? Umu ciYebulai, izina lyakuti Yeova lyafuma ukwi zwi ilikapiliula ukuti “ukuya,” nupya ya kalemba na yauze yamwi yakati umu cumi izina lii likapiliula vino izwi lya mu ciYebulai likapiliula ilyakuti ukuya. Fwandi aaya muli Komiti Ikaangalila Umulimo wa Kusenula Baibo wakuti Amalembo ya Calo Cipya yamanya ukuti izina lyakwe Leza likapiliula ukuti “Akaya Vino Wasoolola Ukuya.” Ya kalemba yakalanda ivipusane pusane pa upiliulo wi zina lyakwe Leza, fwandi tutalinzile ukwikalilila sile apa upiliulo onga. Nomba, upiliulo uu walinga sana pa mulandu wakuti Yeova ali Kaumba wa vintu vyonsi nupya aakafikilizya Ukulonda kwakwe. Yeova ataumvile sile mayulu na antu ukuti yaikala pano nsi, lelo lino ivintu vikwaluka, watwalilila ukulenga ukuti ukulonda kwakwe kwacitika nu kuti kumanyikwe ningo.
Acino fwandi, upiliulo wi zina lyakwe Leza usilozya sile uku mazwi aya pi lembelo lyakwe Kufuma 3:14, ilikawelengwa ukuti: “Ndaya Vino Ndasolola Ukuya” nandi, “Ndaya Vino Naya.” Nupya icumi icakuti, amazwi yaa yasilondolola vyonsi apa upiliulo wi zina lyakwe Leza. Lelo, yakalondolola sile vino Yeova waya, nupya yakalondolola na vino akaya ndi vintu vimwi vyacitika apakuti sile afikilizye ukulonda kwakwe. Fwandi vino izina lyakuti Yeova lyakwata upiliulo uu, Yeova angaya ivili vyonsi vino wasoolola ukuya. Cii nupya cikupiliula ukuti akaalenga ivintu ukucitika ukulingana na vino waumba ivintu nu kulingana na vino umwineco akulonda ukufikilizya ukulonda kwakwe.