Myanda ya Kunyemena’ko ya Kabuku ka ku Kupwila Būmi ne Mwingilo
6-12 KWEJI 1
BYABULĒME BYA MU KINENWA KYA LEZA | NGALWILO 1-2
“Yehova Wāpanga Būmi Pano pa Ntanda”
it-1-F p. 563
Bupangi
Leza paānenene mu Difuku Dibajinji amba “kwikale kitōkeji,” na bubine kitōkeji kyātyibulwile makumbi, nansha bintu bine byāletele kino kitōkeji byobyādi kebyamwenwe kala pano pa ntanda. Bimweka bu kino kitōkeji kyādi kyenda kivudila’ko bityebitye na mushintulwila’kyo mwalamuni J. W. Watts amba: “Kadi kitōkeji kyāikele’ko bityebitye.” (Ngo 1:3, A Distinctive Translation of Genesis) Leza wākalañenye kitōkeji na fukutu, wāita kitōkeji bu Dyuba, fukutu nayo bu Bufuku. Kino kilombola’mba ntanda yādi ijokoloka ayo mine mu dishinda dyayo koku kadi ijokoloka ku dyuba, pa kusaka’mba kipindi kya ntanda kya kutunduka ne kya kushika bikale na bitatyi bya kitōkeji ne bitatyi bya fukutu.—Ngo 1:3, 4.
Mu Difuku dya Bubidi, Leza wālonga lwelēle, wākalañanya “pa bukata bwa mema ne mema.” Mema amo āshala pa ntanda, ino mema mavule āzunzwilwa mūlu, peulu pa ntanda, ebiya pa bukata pāikala lwelēle. Leza wāita lwelēle bu Mūlu, i mūlu mwa ntanda, ino i kutupu panenenwe amba mema ābungilwe kūlu kwa lwelēle ājikakenye ñenyenye nansha ke bimuni bikwabo bya mūlu.—Ngo 1:6-8; tala LWELĒLE.
Mu Difuku dya Busatu, Leza wālonga kingelengele na kwingidija bukomo bwandi, mema a pano pa ntanda ēbungila pamo, kwāikala nshi myūmu, Leza wēita bu Ntanda. Kadi i mu dino difuku mwātūdile Leza būmi mu maatome a bintu mwanda wa kumene biyombo, munamuna, ne mityi ipa bipa, kebyēikadile’kopo abyo bine nansha kupityila ku kwialamuna. Bino bipangwa byonso bya miswelo isatu byādi na bukomo bwa kwivudija mwendele “miswelo” yabyo.—Ngo 1:9-13.
it-1-F p. 563 mus. 7-10
Bupangi
Kadi i kimweke patōka’mba Ngalwilo 1:16 kengidijepo kyubwa kya Kihebelu bara, kishintulula’mba “kupanga.” Inoko i mwingidije kyubwa kya Kihebelu asah, kishintulula’mba “kulonga.” Dyuba, kweji, ne ñenyenye byobibadilwa mu “madiulu” atelelwe mu Ngalwilo 1:1, byāpangilwe kitatyi kilampe kumeso kwa Difuku dya Buná. Mu difuku dya buná Leza “wātūla” bino bimuni pa bukata pa lwelēle lwa pano panshi na lwelēle lwa mūlu mwabyo. Panena Bible amba, “Leza wēbitūla mu lwelēle lwa mūlu mwanda wa kumunika pa ntanda,” kino kilombola’mba bino bimuni byādi kebimweka pano pa ntanda abyo mu lwelēle. Kadi bino bimuni byādi bya kwikala “bu biyukeno bya bitatyi ne mafuku ne myaka,” ne mwenda mafuku, kuludika bantu mu miswelo mishileshile.—Ngo 1:14.
Difuku dya Butano dyo dyāpangilwe myuya myūmi pano pa ntanda papo muntu kapangilwe. Leza kāpangilepo kintu kimo kete kyāanza kwialamuna, ino wāpangile milwi ne milwi ya myuya myūmi kupityila ku bukomo bwandi. O mwanda Bible unena’mba, “Leza wāpanga bipangwa bikatampe bya lui ne bipangwa byūmi byonso byendakana ne biyudile mu mema mwendele miswelo yabyo, ne bipangwa byonso bya mapapa bitumbuka mwendele miswelo yabyo.” Leza pa kusangela bintu byaālongele, penepo wēbyesela dyese amba “mwivudijei,” ne kino kyābwanikile mwanda bino bipangwa bya miswelo mishileshile byāpangilwe na bukomo bwa kwivudija “mwendele miswelo yabyo.”—Ngo 1:20-23.
Mu Difuku dya Busamba, “Leza wālonga banyema ba ntanda ba pano panshi mwendele miswelo yabo ne banyema ba nja mwendele miswelo yabo ne byonso bilandala pa nshi mwendele miswelo yabyo,” uno mwingilo nao wādi muyampe pamo’nka na yoya yāingile Leza dibajinji.—Ngo 1:24, 25.
Dya ku mfulo kwa difuku dya busamba dya bupangi, Leza wāpanga kipangwa kipya, kipityile banyema inoko kityetye ku bamwikeulu. Wādi muntu, wāpangilwe mu kyelekejo kya Leza ne mu kimfwa kyandi. Panena Ngalwilo 1:27 mu kīpi pa mwanda utala bantu amba Leza “wēbapanga ba mwana-mulume ne mwana-mukaji,” inoko nsekununi iifwene na ino itanwa mu Ngalwilo 2:7-9, ilombola’mba Yehova Leza wābumbile muntu ku luvumbi lwa panshi, wāmupuja mu myulu yandi umpuya wa būmi, penepa muntu’wa wāikala ke muntu mūmi, bāmupa paladisa bu kīkalo kyandi kadi bāmupa ne bidibwa. Mu uno muswelo Yehova wāingidije bintu bya panshi mu mwingilo wa bupangi, wābumba muntu, kupwa wāpanga mwana-mukaji na kwingidija lupamvu lwa Adama. (Ngo 2:18-25) Mwana-mukaji pa kupangwa, muntu wāikala ke “muswelo” mukunkane.—Ngo 5:1, 2.
Kukola Byabupeta bya ku Mushipiditu
Le Sianse Idi na Lupusa pa Būmi Bobe Namani?
Myaka yalāla madiulu ne ntanda
Befundi ba sianse bafwatakanyanga amba ntanda keidi na kintu kya myaka midiyala 4 ne amba madiulu nao keadi pano na kintu kya myaka midiyala 13 kutūla ku 14. Bible kalombwelepo difuku dyāpangilwe diulu ne ntanda. I kutupu pantu nansha pamo palombwele Bible amba ntanda idi na myaka tununu tubala-tunga kete. Vese umbajinji wa mu Bible unena amba: “Mu ngalwilo Leza wapangile diulu ne ntanda mine.” (Ngo. 1:1) Bino binenwa bikwashanga befundi ba sianse bayuke myaka yalāla umbuo wa ntanda mungya bwifundi bwa sianse.
it-2-F p. 16
Yesu Kidishitu
Kādipo Umpangi bwa Leza. Mwana wākweshe ku mingilo ya bupangi, inoko kino kekyāmulengejepo ekale Umpangi pamo bwa Shandi. Bukomo bwa kupanga bwādi butamba kudi Leza kupityila ku mushipiditu ujila, nansha’mba bukomo bwingila. (Ngo 1:2; Ñi 33:6) Kadi Yehova ye Nsulo ya būmi bonso, ye wāpangile bintu byonso byūmi, bimweka ne kebimweka. (Ñi 36:9) Mwana ke Umpangipo pamo bwa Leza, inoko wādi mwingidi wāingidijibwe na Yehova, Umpangi. Ne Yesu mwine wānenene amba Leza ye wāpangile bintu byonso, enka na munenena Bisonekwa byonso.—Mat 19:4-6; tala BUPANGI.
13-19 KWEJI 1
BYABULĒME BYA MU KINENWA KYA LEZA | NGALWILO 3-5
“Bintu Bibi Bilupukile ku Bubela Bubajinji”
Mpango ya Yehova Ikafikidila!
9 Satana Dyabola wāingidije nyoka mwanda wa kongola Eva aleke kukōkela Shandi Yehova. (Tanga Ngalwilo 3:1-5; Kusokwelwa 12:9) Satana wāletele matope amba bantu, bana ba Leza kebāpelwepo lupusa lwa kudya “ku bipa bya mityi ya budimi.” Udi pamo na aye wānenene amba: ‘Ko kunena’mba kemubwanyapo kulonga byonso byomusaka?’ Kadi wamusapwila’mba: “Binebine kemukafupo.” Buno bwādi bubela. Kupwa watompa kukulupija Eva amba kafwaninwepo kuteja Leza. Satana amba: “Leza uyukile’mba difuku dyo mukadyako ponkapo meso akemuputuka.” Satana wādi usaka kunena’mba Yehova kebasakilangapo badye ku kino kipa kutyina bakekala na buyuki bwa pa bula. Ku mfulo, wāmulaya uno mulao wa bubela amba: “Mukekalanga bwa Leza, kuyuka biya ne bibi.”
w00-F 15/11 p. 25-26
Ñeni Yotubwanya Kuboila ku ba Mulume ne Mukaji Babajinji
Lelo Eva kādipo ubwanya kwepuka bubi bwaālongele? Ke amopo! Witūle bidi pa kyandi kyaba. Nyoka wānyengakenye byobya byānenene Yehova ne Adama. Le ukeivwana namani shi muntu okuyukilepo wakulombola’mba muntu kampanda osenswe ne okulupile udi na budimbidimbi? Eva wādi ubwanya kulonga bintu mu muswelo mukwabo, wādi wa kupela kwibiteja. Ne kadi le nyoka wādi na lupusa lwa kutatana boloke bwa Leza ne binenwa bya Adama? Pa kulēmeka musoñanya wa bumutwe, Eva wādi ufwaninwe kukimba madingi kumeso kwa kukwata butyibi. Ye byotufwaninwe kulonga shi tubaivwana myanda mishile na bulombodi butamba kudi Leza. Inoko Eva aye wākulupile binenwa bya Ñongojani, wāsaka kwikwatyila butyibi pa biyampe ne bibi. Aye pa kulangulukila bininge pa ino milangwe, po pene wēisangela. Bine, wālongele kilubo pa kutamija bya kusakasaka bibi, pa kyaba kya kwibifundula mu ñeni nansha kwisambila’po bidi na mutwe wa kisaka!—1 Bene Kodinda 11:3; Yakoba 1:14, 15.
Adama Wateje Diwi dya Wandi Mukaji
Bukidi bonka, Eva watweja Adama mu bubi bwandi. Mwanda waka Adama waitabija lubilolubilo uno muswelo? (Ngalwilo 3:6, 17) Adama bimulomba kulombola lulamato ku muntu umo pa babidi. Le ukakōkela Umpangi wandi, mwine wamupele bintu byonso, kubadila’mo ne Eva, wandi mukaji wasenswe? Le Adama ukakimba buludiki bwa Leza pa kuyuka kyafwaninwe kulonga? Nansha le ukeela mu kilubo kya wandi mukaji? Adama uyukile biyampe amba byobya bikulupile Eva kumona pa kupwa kudya ku kipa kijidikwe i bya bubela. Mutumibwa Polo wālembele ku bukomo bwa mushipiditu amba: “Adama kāongwelwepo, ino mwana-mukaji wāongwelwe mpata ne kujilula wājilula.” (1 Temote 2:14) Nanshi Adama wāpelele kukōkela Yehova ku kusaka. Moyo wa kutyina kusansana na wandi mukaji wādi mukatampe bininge kupita lwitabijo lwandi mu bukomo bwa Leza bwa kōlola bintu.
Lelo Bine Leza Utele Mutyima Bana-Bakaji?
Lelo bana-bakaji bāfingilwe na Leza?
Mhm. Wāfingilwe “mafingo” na Leza i “nyoka wa kala na kalā, wakutelwa dya bu-dyabola.” (Kusokwelwa 12:9; Ngalwilo 3:14) Leza pa kunena amba Adama ‘ukalela’ wandi mukaji, kālombwelepo amba witabije kutādilwa kwa mwana-mukaji na mwana-mulume. (Ngalwilo 3:16) Wābadikile’tu kulombola ba mulume ne mukaji babajinji bipa bilula byādi bya kulupuka ku bubi.
Myanda Mikatampe ya mu Mukanda wa Ngalwilo—I
3:17—Le ntanda yāfingilwe mafingo namani, ne mu bula bwa bitatyi binga? Kufingwa kwāfingilwe ntanda nansha nshi kushintulula amba yādi pano ya kwikala mikomo kudima’po. Masusu ādi alupuka ku ntanda mifingwe, ko kunena’mba miba ne pimbye, ādi amwesha lutundu lwa Adama malwa, āfikija’nka ne Lameka, shandya Noa, ku kunenena pa “kuputuma kwa maboko etu; pa mwanda wa ntanda yafingile Yehova.” (Ngalwilo 5:29) Kupwa kwa Dilobe, Yehova wāesela Noa ne bandi bana, wālombola mpango Yandi amba badinge ntanda. (Ngalwilo 9:1) Mobimwekela mafingo a Leza āfingulwilwe mu kine kyaba’kya.—Ngalwilo 13:10.
it-1-F p. 672
Misanshi ya Lubutulo
Kwikalanga misanshi pa kubutula. Eva, mwana-mukaji umbajinji pa kupwa kulonga bubi, Leza wāmusapwidile byādi bya kulupuka’ko pa kubutula. Shi wāikele nyeke na kikōkeji, wādi wa kweselwa nyeke na Leza kadi kubutula kwādi kwa kuleta nsangaji yonkayonka pampikwa misanshi, mwanda “dyese dya Yehova dipetejanga muntu, kadi Aye kabwejanga’kopo misanshi nansha dimo.” (Nki 10:22) Inoko pano, ngitu yonso yampikwa kubwaninina yādi ya kwikala na misanshi. O mwanda, Leza wānenene (divule dine bintu byalekele bilongeke wibinenanga bwa aye ulongele’byo) amba: “Nkavudija mpata misanshi ya dīmi dyobe; ukabutula bana na bisanso.”—Ngo 3:16.
Kukola Byabupeta bya ku Mushipiditu
it-2-F p. 105 mus. 2
Lameka
Binenwa bya kusāsula bya Lameka byaāteakeninye bandi bakaji (Ngo 4:23, 24) bilombola mushipiditu wa lūma wa mu mene mafuku’a. Binenwa bya kusāsula bya Lameka binena’mba: “Tejai diwi dyami, banwe bakaji ba Lameka; tai kutwi ku binenwa byami: Naipaile muntu mwanda wantapile kilonda, bine, nsongwalume mwanda wankupile. Shi yewa wipaya Kaini ukalubwilwa kinongo misunsa 7, nankyo yewa ukepaya Lameka ukalubwilwa’kyo misunsa 77.” Na bubine Lameka wādi usaka kwikinga, na kunena’mba kilongwa kyandi kya kwipaya muntu kekyādipo kya ku kusaka pamo na kya Kaini. Lameka wānenene amba wāipaile muntu wāmukupīle ne kumutapa kilonda mwanda wa kwikinga. O mwanda mu binenwa byandi bya kusāsula, wādi uzenza mwanda wa kukingwa ku muntu ense wa kumwalwija kinongo pa mwanda wa muntu wawāipaile.
it-1-F p. 352 mus. 3
Kutuka Leza
Kushilula kwāshilwile bantu ba mu mafuku a Enosa “kwita dijina dya Yehova” kumeso kwa Dilobe, kekwādipo kwendele’mo, mwanda mafuku kunyuma Abele wālombele kudi Leza na kutela dyandi dijina. (Ngo 4:26; Bah 11:4) Enka na munenena befundi bamo ba Bible, muswelo obādi beta pa dijina dya Yehova wādi mubi kadi wampikwa kwendela’mo, bādi betyila bantu ne bilezaleza pa dijina dya Yehova, ne kino i kilongwa kya kutuka Leza.—Tala ENOSA.
20-26 KWEJI 1
BYABULĒME BYA MU KINENWA KYA LEZA | NGALWILO 6-8
“Wālonga Enka Nabya”
Iula Lwitabijo ne Kikōkeji kya ba Noa, Danyele, ne Yoba
4 Lelo Noa wēkondele na makambakano’ka amoamo? Mu mafuku a Enoke, nkambulula wa Noa, bantu bādi kala ke babipe mpata. Bādi banena Yehova “bintu byonso bisansa.” (Yude 14, 15) Mu mine ntanda’ya mwāyudile bukalabale bya malwa. Mu kitatyi kya Noa namo, pano pa ntanda “padi’tu ke pakabakane na kampata.” Bamwikeulu babi bāile pano panshi, bāvwala imbidi ya bantu ne kusonga bakaji. Bābutwile bana ba bukalabale kadi bantapani. (Ngalwilo 6:2-4, 11, 12) Inoko Noa wādi mwishile na bantu bonso. Bible unena’mba “Noa watene biyampe kumeso a Yehova.” Kwishila na bantu bādi bamujokolokele, aye Noa wādi ulonga byoloke. “Noa wadi unanga ne Leza.”—Ngalwilo 6:8, 9.
Noa ‘Wānangile na Leza wa Bine’
Mwingilo wālongele myaka mivule, padi myaka 40 kutūla ku 50. Kwādi mityi ya kuteta, milamba ya kukoka, mityi ya kulalulula, kushinga bunange ne kupopa. Safini yādi na bitala bisatu, nansha bipindi bya pangala, byumba bivule, ne kibelo pa mpenga. Kadi yādi na madidisha kūlu konso ne musaka mutunduke pa bukata mwa kuzulumukila mema.—Ngalwilo 6:14-16.
Nyema Lubilo na Bukankamane
13 Le i bika byākweshe bano bengidi ba Yehova bōminine ne kunekenya lubilo lwabo? Tala byālembele Polo padi Noa. (Tanga Bahebelu 11:7.) “Dilobe dya mema panopantanda dyakonakanya bonso ba bu-ngitu” kyādi ‘kintu kekyamwekelepo’ kudi Noa. (Ngo. 6:17) Kyādi kintu kekyalongekele kashā, kintu kipya binebine. Inoko, Noa kānenepo amba tutale bidi nansha amba kekibwanikapo. Mwanda waka? Mwanda wādi witabije amba kyonso kyanena Yehova, Yehova ukokeja kulonga’kyo. Noa kāmwenepo amba byobamulomba kulonga i bikomo mpata. Mobamusoñaninye “e monka mwālongele.” (Ngao. 6:22) Shi utale byālombelwe Noa kulonga—kupopa safini, kubunga banyama, kubīka mu safini bidibwa bya bantu ne banyama, kusapula musapu wa kidyumu, ne kulama kisaka kikomo mu myanda ya Leza—‘kulongela monka’ keādipo makayo. Lwitabijo ne kūminina kwa Noa kwālengeje bekale bōmi ne kumona madyese aye ne kisaka kyandi kine.
Kukola Byabupeta bya ku Mushipiditu
Myanda Mikatampe ya mu Mukanda wa Ngalwilo—I
7:2—I bika byādi bishiyañanya banyema bampikwa kijila na banyema bajidikwe? I kimweke amba byādi bibashiañanya i myanda ya bitapwa byādi byelwa mu butōtyi, ke myanda ya kunena amba uno nyema i udibwa yewa kadibwapo. Bantu kebādipo badya banyema kumeso kwa Dilobe. Bishima “bampikwa kijila” ne “bajidikwe” kudya byāikele’ko enka mu Bijila bya Mosesa, ne kufula byāfula pobyāikele kufundulwa’ko. (Bilongwa 10:9-16; Efisesa 2:15) Mobimwekela Noa wādi uyukile banyema bādi bafwaninwe kwela bitapwa pa kutōta Yehova. Kinondanonda’tu na kutamba mu safini, “washimika madabahu a Yehova; wayata ku banyema bampikwa kijila, ne ku byoni byonso byampikwa kijila, ne kwela waela byakwela bisōkwe na mudilo pa madabahu.”—Ngalwilo 8:20.
Myanda Mikatampe ya mu Mukanda wa Ngalwilo—I
7:11—Lelo mema āletele Dilobe dya ntanda yonso ātambile kwepi? Mu kitatyi nansha “difuku” dya bubidi dya bupangi, pāmwekele “kyaba” pa ntanda, kwādi mema “a munshi mwa kyaba’kya” ne mema “a kūlu kwa kyaba.” (Ngalwilo 1:6, 7) Mema “a munshi” i oa ādi kala pano panshi. Mema “a kūlu” ādi bisampo bivulevule bya mema mekwate ādi ayembela peulu pa ntanda, āpunga “lupongo lukatakata.” Ano mema onso āponene pa ntanda mu mafuku a Noa.
27 KWEJI 1–2 KWEJI 2
BYABULĒME BYA MU KINENWA KYA LEZA | NGALWILO 9-11
“Ntanda Yonso Yādi Ikidi na Ludimi Lumo”
it-1-F p. 255
Babiloni Mukatampe
Biyukeno bya Babiloni wa Kala. Kibundi kya Babiloni kya mu Malungu a Shinadi kyāshilwile kitatyi kyātompele bantu kūbaka Kiteba kya Babele. (Ngo 11:2-9) Bantu kebāubakilepo kino kiteba ne kibundi mwanda wa kutumbija dijina dya Leza, ino bano bobaki bādi bakimba kwilongela abo bene “dijina dya ntumbo.” Byubakwa bipomoke bya kiteba byasokwelwe mu masala a Babiloni wa kala ne mu Mesopotemya monso bilombola’mba i kifuko kya mvubu kyādi kitōtelwa’po, kifuko kyādi’po kiteba kibajinjibajinji, ne mokyādi kikadile. Butyibi busumininwe bwākwete Yehova bwa kukalakanya lūbako lwa tempelo bulombola patōka’mba kāitabijepo buno butōtyi bwa bubela. Nansha mu Kihebelu dijina Babele byodishintulula’mba “Kavutakanya,” ino dijina dya mu ludimi lwa bene Sumele (Kadingirra) ne dya mu ludimi lwa bene Akade (Babilu) ao onso abidi ashintulula’mba “Kibelo kya Leza.” Bantu bāshele mu kino kibundi bāshintyile dijina dyakyo mwanda wa mambo okyātyibilwe dibajinji, ino nansha ke dijina dipya dine dyobēkinikile dyādi dikwatañene na butōtyi.
it-2-F p. 111 mus. 6
Ludimi
Nsekununi ya mu Ngalwilo ilombola’mba pa kupwa kwa Dilobe, bantu bēlungile mu bumo mwanda wa kwingila mwingilo wampikwa kukwatañana na kiswa-mutyima kya Leza, mwishile na wāingile Noa ne bandi bana. (Ngo 9:1) Pa kyaba kya kukusankena koku ne koku ne ‘kudinga ntanda,’ abo bākwata butyibi bwa kushikatyila pamo, kushikata abo bonso pa kifuko kimo kiyukene bu Malungu a Shinadi, mu Mesopotemya. Na bubine kino kifuko kyādi kya kwikala bu kitako kya butōtyi, pobake ne kiteba kya kutōtela’mo.—Ngo 11:2-4.
it-2-F p. 111 mus. 7
Ludimi
Leza Mwine Bukomo Bonso wāvutakenye mwingilo wabo wa ditatu, wāpalakanya bumo bwabo na kuvutakanya ludimi lobādi besamba. Kino kyālengeje bakomenwe kwiteleka pa kwendeleja mwingilo wabo, ebiya bākusankena mu bipindi byonso bya ntanda. Kadi kuvutakanibwa kwa ludimi lwabo kwājikakenye milangwe mibi yādi ya kulupuka mafuku kumeso, milangwe ya kubulwa kukōkela Leza, kwālengeja bantu bakomenwe kwingidija ñeni yabo ne bukomo bwabo bwa ngitu na kwisakila, bākomenwa kwingidija buyuki bwa bisumpi bya ndimi mishileshile—buyuki kebutambepo kudi Leza, ino butamba ku tunangu ne ku bukimbi bwa bantu. (Dingakanya na Mus 7:29; Kup 32:5.) Kuvutakanibwa kwa ludimi byokwāsansenye bantu, kwākweshe mwanda wa bantu baleke kukwata bukidibukidi nkuku mibi. (Ngo 11:5-9; dingakanya na Isa 8:9, 10.) I kimweke patōka dyalelo, bintu bilupuka ku buyuki bwa ino ntanda ne ku muswelo obebwingidija, bilombola’mba Leza wāmwene bintu byādi bya kulongeka tamba kala shi kāvutakenyepo lūbako lwa Babele.
it-2-F p. 375
Mizo
Bantu byokebākidipo beivwana pobesamba, kisumpi ne kisumpi kya ludimi kyāikele na bibidiji byakyo, busendwe, bitamina, ngikadila, kipwilo, ne kulonga bintu mu muswelo wakyo. (Levi 18:3) Bantu bavule byobābombokele kudi Leza, bēlongēle byelekejo bivule byobādi batōta.—Kup. 12:30; 2 Ba. 17:29, 33.
Kukola Byabupeta bya ku Mushipiditu
it-1-F p. 421 mus. 4
Hama
Bimweka’mba Kenani aye mwine ye wālongele kilubo, ino shandi Hama wātunya kumulemununa. Kadi, kupityila ku bukomo bwa mushipiditu, Noa wānenene bupolofeto amba lutundu lwa Kenani lukapyana milangwe mibi ya Hama, yādi padi imweka kala mudi wandi mwana Kenani. Ano mafingo āfikidile dibajinji pobānekenye bene Kenani kudi bene Isalela. Boba kebāonakanibwepo bāselelwe na Isalela bu bapika (kimfwa bene Ngibeone [Yos 9]). Myaka tutwa na tutwa pa kupita’po, kadi mafingo’a āfikidila monka kitatyi kyābikelwe lutundu lwa Kenani, mwanā Hama na umbikalo wa ntanda yonso wa Mede-Peleshia, wa Ngidiki, ne wa Loma.
it-2-F p. 403
Nimiloda
Ku ngalwilo, mu bulopwe bwa Nimiloda mwādi mubadilwa kibundi kya Babele, kya Eleke, kya Akade, ne kya Kalene, byonso mu ntanda ya Shinadi. (Ngo 10:10) Kadi mobimwekela i mu buludiki bwandi mwāshilwile lūbako lwa kibundi kya Babele ne kiteba kine. Uno mulangwe i mukwatañane ne na kishi kya Bayuda. Jozefu wālembele amba: “[Nimiloda] wāshintyile bityebitye buludiki bwandi ke bwa kasusu, mwanda wāmwene amba muswelo umo kete wa kukankaja bantu baleke kutyina Leza, i kwibalengeja bakulupile nyeke mu bukomo bwandi. Wādi ukanina kulubwila Leza kinongo shi alete monka dilobe pa ntanda; mwanda wādi usaka kūbaka kiteba kilampe kekibwanyapo kulobela mu mema ne kulubula kinongo pa lufu lwāfwile bakulutuba bandi. Bantu bālondele bukidi bonka madingi a [Nimiloda], mwanda bādi balanga’mba kukōkela Leza i bupika; bāshilula kūbaka kiteba . . . kadi bēkyubaka bukidibukidi.”—Jewish Antiquities, I, 114, 115 (iv, 2, 3).