Ti Rumangrang-ay a Pagpagilian—Punitanna ti Baet ti Kinaawan Adal?
Babaen ti koresponsal ti “Agriingkayo!” iti Nigeria
NASUROK nga 800 milion a tattao—kakatlo iti nataengan a populasion iti lubong—ti saan a makabasa kadagitoy a sasao. Dagitoy awan adalda. Ket idiay Africa ti nakaadal a populasion ket agarup 40 porsiento laeng. Nupay kasta, dagiti gundaway iti edukasion umad-adu kadagiti Africano a nasnasion. Ti Nigeria, kas pangarigan, rinibribo nga eskuelaan primaria ken segundario, ken nasurok a 20 nga unibersidad. Ngem agtultuloy pay laeng ti kinaawan adalna.
Ti Norte Africa addaanen iti nakaadal a komunidad iti rinibribo a tawtawen. Ti impluensia ti Muslims iti Norte Africa ti nangyeg met iti panagadal iti sub-Saharan Africa. Ti pannakaadal, nupay kasta, kaaduanna naipamaysa kadagidiay a nainget a nagadal iti Arabiko. Ti kaaduan a sabsabali saanda a nakaadal.
Ti estilo a panagbasa ken panagsurat nangrugi a naiyam-ammo babaen kadagiti Negosiante a Portuguese idi maika-16 a siglo. Ngem saan nga agingga idi maika-19 a siglo a dagiti mision iti eskuelaan a Romano Katoliko ken Protestante naipasdekda bayat a dagiti teritoria ti Africa ti immay iti sidong ti turay ti kolonia. Kas met iti Europa iti dayta a tiempo, ti panageskuela maipaay laeng kadagiti sumagmamano. Ti sosiedad ti agrikultura ket nabannayat a mangbigbig iti kinapateg iti panangammo iti libro. Dagiti ubbing naskenda a paset iti puersa dagiti trabahador, ket dagiti komunidad agkedkedda a mangpalubos kadakuada nga agatender kadagiti klase.
Naipilit dagiti Relihiuso nga Isyu
Gaput’ dida kayat dagiti annakda a maikabil iti sidong ti naiduma a relihiuso nga impluensia, dagiti papangulo a Muslim saanda met nga inawat ti panangikagumaan a mangibangon kadagiti eskuelaan ti mision. Dagiti agtuturay iti Makin-amianan a Nigeria liniklikanda pay dagiti eskuelaan ti gobierno, agingga a ti kolonial nga administrasion immanamong a ti relihion saan a maisuro. Uray pay no kasta, dagiti ubbing a babbai saanda a nairaman iti panagpalista.
Nagin-inot, nupay kasta, adda rinang-ayan ken panagsaknap dagiti sistema iti eskuelaan. Naibangon dagiti eskuelaan dagiti babbai. Ti edukasion nakagtengen kadagiti adayo a luglugar. Ngem ti kaaduan kadagiti tattao ti nagtalinaed a saan a nadandanon. Dagiti kabbaro nga agwaywayas a nasnasion iti Africa ngarud tinawidda ti maysa a populasion a dagiti kaaduan ti nakaadal laeng bassit wenno awan a pulos ti adalna.
Nabiit Pay a Rinang-ayan
Kaaduan a gobierno ti nangipaay kadagiti programa a maipaay iti edukasion ti kaaduan. Ti populasion ti Tanzania nga agarup 20 milion ket 60 porsiento ti nakaadalen. Ipadamag met ti Ethiopia ti nasayaat a nagbanaganna. Dagiti programa ti Makinlaud nga Africa, nupay kasta, saan a nagballigi gapu iti masansan a panagbaliw ti gobierno ken ti saan a natalged a kasasaad iti ekonomia. Ni Alfred Kwakye, maysa a ministro dagiti Saksi ni Jehova idiay Ghana, napaliiwna a “ti estandarte ti naaramidan bimmaba iti kasta unay ta ti gagangay nga ubing ngangngani saan a makabasa ken makasurat iti aniaman a pagsasao kalpasan ti sangapulo a tawen idiay eskuelaan.” Ni Abiola Medeyinlo, maysa a saan pay a nagraduar idiay unibersidad ti Nigeria, ti agsennaay met a masansan a “dagiti graduado manipud kadagiti segundario nga eskuelaan saanda a madeletriar dagiti kangrunaan nga Ingles a sasao.”
Ti gakat ti UPE (Universal Primary Education) iti Nigeria iyilustrarna no kasano a ti plano maipaay ti libre nga edukasion ti masansan a mangdadael ti bileg ti kinaepektibo babaen iti saan a nasayaat a pannakasuportar ken pannakataginayon dagiti eskuelaan, dagiti alikamen ti panangisuro, ken dagiti kualipikado a mannursuro. Pudno, nanipud idi nangrugi ti programa ti UPE idi 1976, ti populasion ti eskuelaan a primaria ngimmato manipud 8.2 milion agingga iti 16.5 milion idi 1983. Nupay kasta, di nagbayag kalpasan ti panangrugi ti programa, napuspusek dagiti klase, ket dagiti estudiante masarakanda ti bagbagida nga agatender kadagiti eskuelaan iti agsusublat a sistema wenno ti panagleksionda iti sirok dagiti kaykayo. Adu ti masapul nga agtugaw kadagiti batbato wenno mangitugotda kadagiti bangkitoda ken dadduma pay nga alikamen iti eskuelaan. Rinibribo a saan a kualipikado a mannursuro ti maayaban a mangnayon iti sumagmamano laeng a kualipikado. Nupay kasta, kadagitoy amin a kasasaad, ti baet iti kaadda ti adalna kadagiti ubbing a taga Nigeria sumupsupit.
Dagiti umarngi a parparikut ti mangsaplit iti programa iti panagadal dagiti nataengan idiay Nigeria. Gapuna dagiti komunidad, pampamilia, ken mannursuro ti masapul a mangibangon kadagiti bukodda a programa a mangtulong iti bagbagida met laeng. Dagiti nakaadal a miembro ti pampamilia ti maparegta a mangtulong kadagiti saan a nakaadal a maibatay iti tunggal maysa isurona ti maysa. Dagiti relihiuso a bagi, sosial nga organisasion, ti pagiwarnak—radio, TV, ken dagiti diario—maawaganda a maaddaan kadagiti programa a tumulong kadagiti tattao nga agsuro iti panagbasa ken panagsurat.
Kasano, nupay kasta, ti panangisuroyo kadagiti tattao nga agsao laeng iti maysa kadagiti 250 a pagsasao iti Nigeria no ti partikular a pagsasao addaan iti bassit laeng wenno awan pay ketdi ti pagbasaanda? Ken uray pay no dagiti kakasta a tattao makasuroda nga agbasa ken agsurat, kasano a daytoy a baro nga abilidad mataginayon no awananda kadagiti liblibro wenno pagiwarnak a basaen iti pagsasaoda? Dagitoy dagiti rason no apay nga adu ti saan a pulos a mangpadas nga agsuro, ken no apay a dadduma a nakasuron malipatandanton ket agsublida a saan a nakaadal. Di ngarud pagduaduaan nga addada pay laeng agarup 27 milion a saan a nakaadal a nataengan idiay Nigeria. Agsipud ta dagiti kakasta saanda a mabalin a tulongan dagiti annakda kadagiti leksionda iti eskuelaan, dagitoy nga ubbing, met, ti agsublinton a saan a nakaadal kalpasan ti panageskuelada.
Ti Nigeria, nupay kasta, addaan ketdi iti ambision a mangpukaw iti kinaawan adalna inton 1992. Ti napalabas, nupay kasta, ti nangipaay laeng iti bassit a pakaibatayan iti kasta a panagregget.
[Kahon iti panid 9]
Ti Pannakidangadang ti India iti Kinadakes iti Eskuelaan
Ti mannurat nga Indian a ni Salome Parikh nabiit pay a nagsurat: “Ti edukasion idiay India agbalbalinen a nakagulgulo. Dayta ket maysa a tiendaan dagiti managlako ket ti panangidumduma ken ti kinadakes nga agparang kas maysa a nasken a paset ti aniaman a kasasaad ti kumarkaro iti tinawen.”
Maysa a koresponsal iti India ti nagipadamag met: “Adda ti nasaknap a kinadakes. Dagiti opisiales ti eskuelaan tagtagiragsakenda ti rumangrang-ay nga aramid a panangawat kadagiti pasuksok ken napanayag a ‘donasion’ manipud kadagiti nagannak nga agtarigagay a mangiserrek kadagiti annakda iti eskuelaan. Ti panagkusit iti biang dagiti estudiante sipapanayag ken nasaknap. Kadagiti aw-away, dagiti mannursuro ti masansan a saan nga agparang iti 10 agingga iti 15 nga al-aldaw no dadduma tapno maaywananda dagiti talonda. Agparangda, nupay kasta, inton ti superbisor umay a mangsukimat iti eskuelaan. Dagitoy a superbisor ngarud inanamaenda dagiti dadakkel a pasuksok a trigo, pagay, ken asukar agpadpada manipud kadagiti taga away ken mannursuro. Kas subadna, mangisuratda kadagiti nakasaysayaat a report no kasano a ti kinaawan adalna napukawen iti away!”
[Kahon iti panid 9]
High School ken ti Rumangrang-ay a Pagpagilian
Ti mannurat a ni Gene Maeroff napaliiwna nga “awan ti umdas a high school nga agserbi iti populasion iti adu a pagpagilian iti lubong. . . . Ti proporsion dagiti tin-edyer kadagiti high school ket
19 porsiento idiay Algeria,
18 porsiento idiay Brazil,
9 porsiento idiay Gambia,
28 porsiento idiay India,
20 porsiento idiay Indonesia,
38 porsiento idiay Iraq,
15 porsiento idiay Kenya,
17 porsiento idiay Pakistan,
26 porsiento idiay Thailand.”
[Dagiti ladawan iti panid 9]
Idiay eskuelaan ti Bhutan . . .
[Credit Line]
FAO Photo/F. Mattioli
. . . ken Swaziland
[Credit Line]
FAO Photo/F. Botts