A fasi fa yu e si na sili abi krakti tapu yu libi
„Libisma ben tron wan libi sili.” — GENESIS 2:7.
1, 2. San moro furu relisi e bribi fu libisma nanga na sili?
PIKINMORO ala relisi e leri taki libisma abi wan sili di no e dede. Na New Catholic Encyclopedia e taki taki „Gado ben meki na sili èn a [sili] e kanti go na ini a skin te wan uma e kisi bere”. Na buku disi e taki tu taki na leri fu na sili di no e dede de „wan fu den ukuston” fu den kerki fu na krestenhèyt. Na a srefi fasi, na so The New Encyclopœdia Britannica, e fruklari „na prakseri fu den moslim de, taki na sili e kon a libi na a srefi ten leki a skin; baka dati a abi en eygi libi, èn a de di a de wán nanga na skin de soso wan sani fu wan pisiten”.
2 Den sortu relisi dati e bribi taki a sili e gwe libi a skin na a ten fu dede èn e libi go doro fu têgo, nanga leki tanpresi wan koloku libi na ini heymel, wan tan fu wan pisiten na ini wan vagevuur ofu têgo skin-ati na ini wan faya hel. Dede den e si leki a doro di e tyari yu go na têgo libi na ini a yeye kondre. Wán skrifiman ben taki fu dati na ini a buku We Believe in Immortality: „Mi e si Dede leki wan kofarlek bigi èn glori span tori. Mi e si Dede leki wan go-a-fesi di e kon fu Gado.”
3. San na a bribi fu difrenti relisi fu owstusey?
3 Hindu sma, budhist sma nanga trawan e bribi na ini a froysi di a sili e froysi. Disi abi na ini en na bribi taki a sili e nasi ofu e reincarneer na a ten fu dede, e kon kobore leki wan tra sma ofu wan tra libi sani. Efu wan sma ben de wan bun sma, dan en sili so leki den e taki, ben sa kon kobore baka leki wan sma fu wan moro hey stand. Ma efu a ben de wan takru sma, dan a ben sa kon kobore baka leki wan sma fu wan lagi stand ofu srefi leki wan meti ofu wan insekt.
4, 5. Fu san-ede a de prenspari fu sabi na waarheid di e go fu na sili?
4 Ma, fa a de now efu libisma no abi wan sili di e dede? Efu dede no de now gi ala sma di e dede „wan go-a-fesi di e kon fu Gado”, no de a doro di e gi pasi go langalanga na têgo libi leki wan yeye ofu wan nasi di wan sma e nasi ofu e reincarneer? Dan na bribi na ini wan sili di no e dede ben sa tyari wan sma go na wan fowtu pasi. Na buku Official Catholic Teachings e taki taki na kerki e hori tranga na a bribi na ini wan sili di no e dede, fu di efu den no ben o bribi na ini, dan „den begi, den gwenti fu beri nanga den sani fu a kerki di e du gi den dedewan, no ben sa wani taki wan sani ofu ben sa de sani di sma no e frustan”. Sobun wan sma libi pasi, anbegi nanga têgo tamara de ini a tori. — Odo 14:12; Mateyus 15:9.
5 A de prenspari fu sabi a waarheid fu na bribi overtoygi disi. Yeyses ben taki: „A sma di e anbegi Gado, musu anbegi en nanga yeye èn waarheid” (Yohanes 4:24). Na waarheid di e go fu a libisma sili de fu feni na ini Gado Wortu, na beybri. Den Buku di skrifi na ondro krakti fu Gado santa yeye abi na ini den den prakseri fu Gado di a tyari kon a krin, èn wi kan poti sobun frutrow na ini taki a buku dati e fruteri wi na waarheid (1 Tesalonika sma 2:13; 2 Timoteyus 3:16, 17). Yeyses ben taki gi Gado ini begi: „Yu wortu na waarheid.” — Yohanes 17:17.
Den ben meki en nanga wan sili di no e dede?
6. San na tori fu Genesis e fruteri wi krin fu a meki di den meki libisma?
6 Genesis 2:7 e fruteri wi: „Yehovah Gado ben bigin fu meki libisma fu stòf fu na gron èn fu bro go na ini en noso-olo na libi bro èn libisma ben tron wan libi sili.” Na tori no e fruteri taki Gado ben prani na ini libisma wan sili di no e dede. A e taki taki di a krakti fu Gado ben gi Adam skin tranga, a ’ben tron wan libi sili’. Na libisma de sobun wan sili. A no de so taki a abi wan sili.
7. Fu san-ede den ben poti libisma na grontapu?
7 Gado ben meki Adam fu libi na grontapu, no na ini heymel. Grontapu no ben de soso wan kontren fu tesi fu si efu Adam bun nofo gi na libi na ini heymel. Gado ben meki grontapu „fu libisma libi a tapu”, èn Adam ben de a fosi libisma fu libi na grontapu (Yesaya 45:18; 1 Korente sma 15:45). Baka ten, di Gado ben meki Eyfa leki wan uma gi Adam, dan na prakseri fu Gado gi den ben de taki den ben sa furu a grontapu nanga libisma èn ben sa meki a tron wan paradèys leki a têgo oso fu a libismafamiri. — Genesis 1:26-31; Psalm 37:29.
8. (a) San ben de a kondisi taki Adam ben de a libi? (b) Efu Adam no ben sondu, pe a ben o tan dan a libi?
8 Na no wan pe na beybri e taki taki wan sani ben de na ini Adam di no ben o dede. Kontrari fu disi, a de fu en na libi ben de nanga wan kondisi, di ben abi en fondamenti tapu a gi di a ben musu gi yesi na a wèti fu Gado. Efu a ben pasa na wèti dati, san ben sa de na bakapisi? Têgo libi na ini a yeye kondre? Kwetikweti. Na presi fu dati, a ben sa „dede seykerseyker” (Genesis 2:17). A ben sa go baka fu pe a ben komoto: „Stòf yu de èn na stòf yu sa dray go baka” (Genesis 2:7; 3:19). Adam no ben de a libi bifo den ben meki en, èn a no ben o de a libi baka te a ben o dede. A ben musu fu teki sobun a mindri tu sani: (1) gi yesi èn libi ofu (2) trangayesi èn dede. Efu Adam no ben sondu, a ben sa libi fu alaten na grontapu. A no ben abi fu go noyti na heymel.
9. San a beybri nanga leti e kari dede, èn fu san-ede?
9 Adam ben trangayesi èn ben dede (Genesis 5:5). Dede ben de en strafu. A no ben de wan doro fu go na wan „glori span ten” ma wan doro fu no de moro a libi. Dede no de fu dati-ede wan mati, ma de so leki beybri e kari en wan „feyanti” (1 Korente sma 15:26). Efu Adam ben abi wan sili di no ben o dede èn di ben sa go na heymel efu a ben gi yesi, dan dede ben sa de wan blesi. Ma dati a no ben de. Dede ben de wan fluku. Èn nanga na sondu fu Adam, na fluku fu dede panya en srefi go na ala sma fu di alamala na en bakapikin. — Rome sma 5:12.
10. Sortu seryusu problema e kon te wan sma e bribi taki Adam ben abi wan sili di no e dede?
10 Boyti fu dati, efu den ben meki Adam nanga wan sili di no e dede èn di fu têgo ben sa nyan skin-ati na ini wan faya hel efu a ben sondu, fu san-ede a no ben kisi warskow fu dati? Fu san-ede den ben taygi en nomo taki a ben sa dede èn dray go baka na stòf? Fa a ben sa de wan onregtfardiki sani fu krutu Adam fu na trangayesi fu en fu go na wan têgo skin-ati èn toku no warskow en fu dati! Ma „na [Gado] no wan kruktudu de” (Deuteronomium 32:4). A no ben de fanowdu fu warskow Adam gi wan faya hel fu den sili di no e dede fu den ogri sma. So wan hel no ben de, neleki fa sili di no e dede no ben de (Yeremiya 19:5; 32:35). Têgo skin-ati na ini a stòf fu grontapu no de.
„Sili” so leki beybri e kobroyki en
11. (a) Fu sortu Hebrew nanga Griki wortu na ini a beybri, na Sranantongo wortu „sili” komoto? (b) Fa na King James Version e poti na Hebrew nanga Griki wortu gi „sili” abra?
11 Na ini den buku fu a beybri ini Hebrewtongo, na Sranantongo wortu „sili” de na poti abra fu na Hebrew wortu ne’fesj, di e kon moro leki 750 tron. Na srefi wortu na ini den buku fu beybri na ini Grikitongo na psu’che, di e kon moro leki 100 tron. Na Nyun-Grontapuvertaling fu den Santa Buku e poti den wortu disi alatron baka abra nanga „sili”. Tra beybri kande e kobroyki difrenti sortu wortu. Sonwan fu den fasi fa na Ingrisi King James Version e poti ne’fesj abra de: apteyti, ati, bro, dede ofu dede skin, libi, libisma, mekisani, meti, persoon, sani, sili, skin, srefi, winsi, yeye. Èn psu’che den e poti drape abra nanga: ati, libi, sili, yeye.
12. Fa na beybri e kobroyki na Hebrew èn na Griki wortu gi „sili”?
12 Na beybri e kari semeti ne’fesj: „Ibri libi sili di de na ini den watra” (Leviticus 11:10). Na wortu kan sori go na meti di e libi tapu drey gron: „Meki grontapu meki libi sili kon akruderi na sortu fu den: osometi èn meti di e buweygi den srefi èn busimeti” (Genesis 1:24). Hondrohondro tron ne’fesj wani taki libisma. „Ala sili dan di ben kon fu Yakob tapusey dyonku, ben de seybitenti sili” (Exodus 1:5). Wan eksenpre fu so wan sortu kobroyki fu psu’che de 1 Petrus 3:20. Na vers e fruteri fu na ark fu Noa, „pe wantu sma, dati wani taki ayti sili, ben tyari psa a watra na wan bun fasi”.
13. Na sortu fasi na beybri e kobroyki na wortu „sili”?
13 A beybri e kobroyki na wortu „sili” na furu tra fasi ete. Genesis 9:5 e taki: „Mi sa aksi unu brudu baka fu den sili fu unu.” Dyaso den e taki fu a sili taki a abi brudu. Na ini Exodus 12:16 tanapu: „Soso san ibri sili abi fanowdu fu nyan, soso dati mag du gi yu.” Na ini disi den e taki fu na sili taki a e nyan. Deuteronomium 24:7 e taki fu wan man di ’e fufuru wan sili fu en brada tyari gwe’. Seyker a no ben de wan sili di no e dede di den ben fufuru tyari gwe. Psalm 119:28 e taki: „Mi sili no man sribi fu sari ede.” Na sili sobun kan lasi sribi srefi. Na beybri e sori tu taki a sili e dede. A e dede. „Na sili dati musu koti puru fu en pipri” (Leviticus 7:20). „A no mag kon na no wan enkri dede sili” (Numeri 6:6). „A sili fu wi musu dede” (Yosuwa 2:14). „Ibri sili di no e arki na Profeyti dati, sa way puru krinkrin” ( Tori fu den Apostru 3:23). „Ibri libi sili ben dede.” — Openbaring 16:3.
14. San na a sili, so leki na beybri e meki wi si krin?
14 A fasi fa beybri e kobroyki ne’fesj nanga psu’che, e meki wi si krin taki a sili na a sma ofu ini a tori fu meti, na a mekisani. A no de wan ofu tra pisi fu wan sma di no e dede. Iya, ne’fesj den e kobroyki gi Gado srefi: „Ala sma di lobi ogri, En sili no man si en na ay srefisrefi.” — Psalm 11:5.
Someni tongosabiman e agri
15. Fa den difrenti sabidensi buku e taki fu na leri fu na sili di no e dede?
15 Someni tongosabiman e agri taki a beybri no e taki fu wan sili di no e dede. The Concise Jewish Encyclopedia e fruklari: „Na beybri no e taki finifini fu wan leri fu na sili di no e dede èn so wan sani no e kon krin a fesi na ini den fositen buku fu den rabi.” The Jewish Encyclopedia e taki: „Na bribi taki a sili baka te na skin pori e go doro fu libi, na wan afersi fu filosofis ofu kerki denki na presi fu eenvoudig bribi, èn na no wan presi na ini den Santa Buku den e leri disi.” The Interpreter’s Dictionary of the Bible e taki: „Na nefesj . . . no e tan a libi aparti fu na skin, ma e dede nanga na skin. . . . No wan beybri tekst de di e horibaka gi disi taki na ’sili’ e prati fu a skin na a momenti fu dede.”
16. San son sabiman e taki fu na sili?
16 Na so na Expository Dictionary of Bible Words e taki tu: „’Sili’ na ini na O[wru] T[estamenti] no e sori sobun tapu wan pisi di no de fu stòf fu a sma di wan sma de èn di baka dede e tan libi doro. [Ne’fesj] e wani taki te yu luku en bun libi so leki a sma srefi e ondrofeni tapu wan aparti fasi. . . . Na gron betekenis fu [psu’che] e de san na kontrapatna fu en na ini na O[wru] T[estamenti] wani taki, na presi fu san a wortu wani taki na ini a Griki kulturu.” Èn The Eerdmans Bible Dictionary e fruteri taki na wortu sili na ini beybri „no e sori tapu wan pisi fu wan libisma, ma moro furu tapu na heri libisma. . . . Na a fasi disi dan libisma no abi wan sili — den de sili.” — Wi e skrifi skoynsi.
17. San tu katolik buku e erken fu na „sili”?
17 Srefi na New Catholic Encyclopedia e erken: „Den beybri wortu gi sili wani taki gewoonlijk na heri sma.” A e taki moro fara: „Yu no abi no wan dichotomie [prati] fu skin nanga sili na ini na O[wru] T[estamenti]. . . . Na wortu [ne’fesj], ala di a poti abra nanga wi wortu sili, noyti e wani taki sili leki wan sani di de aparti fu na skin ofu fu na aparti sma . . . . Na wortu [psu’che] de na ini a N[yun] T[estamenti] a wortu di e kruderi nanga [ne’fesj]. . . . Na prakseri taki wan sili de di e libi doro baka dede, no de makriki fu feni na ini a beybri.” Èn George Ausou, wan Fransi katolik heyleriman ini den Santa Buku, e skrifi na ini en buku La Parole de Dieu (A Wortu fu Gado): „Na leri fu wan ’sili’ di wani taki wan soyfri yeye sani di de trutru èn di no de fu stòf, aparti fu na ’skin’, . . . no de na ini a beybri.”
18. (a) San wan encyclopedie e taki fu na fasi fa na beybri e kobroyki na wortu „sili”? (b) Pe den theoloogman kisi na denki fu wan sani di e tan libi go doro baka te a skin dede?
18 Sobun The Encyclopedia Americana e taki: „Na owru testamenti denki fu na libisma, de di fu wan wánfasi, no wan moksi kon makandra fu sili nanga skin. Ala di na Hebrew wortu [ne’fesj] e poti abra nofotron nanga ’sili’, toku a no ben o de yoysti fu leysi na ini san a wani taki gi den Griki. . . . [Ne’fesj] noyti beybri e frustan en leki wan sani di e wroko aparti fu na skin. Na ini na Nyun Testamenti na Griki wortu [psu’che] nofotron e poti abra leki ’sili’, ma agen sma no musu frustan en esi-esi taki a wortu wani taki san a ben wani taki gi den Griki filosoofman. . . . Na beybri no e fruteri krin fa wan sma baka dede e libi moro fara.” A e taki moro fara: „Theoloogman ben musu go na den takimakandra fu filosoofman fu feni wan bun fasi fu fruteri fa a sma baka dede e libi go moro fara.”
No na beybri ma filosofie
19. Fa na Griki filosofie abi fu du nanga na bribi na ini wan sili di no e dede?
19 A de tru taki theoloogman ben teki den prakseri fu heyden filosoofman fu taki san de a leri fu na sili di no e dede. Na Fransi Dictionnaire Encyclopédique de la Bible e taki: „Na prakseri fu wan sani di no e dede de wan froktu fu na Griki denki.” The Jewish Encyclopedia e piki: „Den dyu ben teki a bribi abra fu wan sili di no e dede fu na kontakti di den ben abi nanga Griki denki èn moro furu fu na filosofie fu Plato, na moro prenspari sma fu a bribi disi”, di ben libi ini na di fu fo yarihondro bifo Krestes. Plato ben bribi: „Na sili no e dede èn no e pori, èn den sili fu wi trutru sa libi na ini wan tra grontapu! — The Dialogues of Plato.
20. Oten èn fa na heyden filosofie ben boro go na ini a krestendom?
20 Oten na heyden filosofie disi ben boro go na ini na krestendom? The New Encyclopœdia Britannica e taki: „Fu sensi na mindri fu na di fu tu yarihondro AD dan den kresten sma di ben kisi wan seyker skoro ini a Griki filosofie, ben bigin fu firi na fanowdu fu tyari a bribi fu den kon abra na ini wortu fu na Griki filosofie disi, no wwan fu den abi den satisfaksi fu den eygi denki, ma so srefi fu bekeer heyden sma di kisi bun skoro. Na filosofie di ben fiti den moro bun ben de di fu Plato.” Èn fu dati-ede, so leki na Britannica e taki, „den fositen kresten filosoofman ben teki na Griki denki abra fu wan sili di no e dede”. Srefi pawsu Yohanes Paulus 2 ben erken taki na ini na leri fu na sili di no e dede „theorie fu bepaalde skoro fu Griki filosofie” de na ini. Ma fu teki theorie abra fu Griki filosofie ben wani taki taki na krestenhèyt ben libi na eenvoudig waarheid di e kon a fesi na ini Genesis 2:7: „Libisma ben tron wan libi sili.”
21. O fara na bribi na ini wan sili di no e dede e go?
21 Ma na leri fu wan sili di no e dede e go moro fara leki Plato. Na ini a buku The Religion of Babylonia and Assyria, fu na anu fu Morris Jastrow, wi e leysi: „Na problema fu wan sani di no e dede . . . ben hori na seryusu prakseri fu den theoloogman fu Babylon. . . . Dede ben de wan pasi go na wan tra sortu libi.” Na buku Egyptian Religion, fu na anu fu Siegfried Morenz e fruklari tu: „Den fositen Egypte sma ben si na libi baka dede soso leki wan go doro fu a libi na grontapu.” The Jewish Encyclopedia e poti prakseri tapu koneksi a mindri den owru relisi disi nanga Plato te a e taki taki Plato ben kon na a prakseri fu wan sili di no e dede „fu den Orfis nanga Eleusinis kibritori pe Babylon nanga Egypte denki ben moksi kon makandra tapu wan vreemde fasi.”
22. Fu san-ede wi kan taki taki den siri fu na leri fu na sili di no e dede te yu luku en bun ben say na a bigin fu na libisma historiya?
22 Sobun, na prakseri fu wan sili di no e dede de fu owruten. Te yu luku en bun, dan den rutu fu en e go baka te na a bigin fu na libisma historiya! Bakadi den ben taygi Adam taki a ben sa dede efu a ben trangayesi Gado, dan wan tra denki di de abra sey fu disi ben taki gi Adam uma, Eyfa. Den ben fruteri en: „Yu no sa dede kwetikweti.” Dyaso den siri fu na leri fu na sili di no e dede ben say. Èn fu bigin nanga a ten dati dan na wan kulturu baka a trawan ben teki na heyden denki taki ’yu no sa dede trutru ma sa libi go doro’. Na krestenhèyt di ben tyari den bakaman fu en fadon komoto na bribi èn di ben tyari den go teyge na prakseri nanga wani fu Gado de na ini disi tu. — Genesis 3:1-5; Mateyus 7:15-23; 13:36-43; Tori fu den Apostru 20:29, 30; 2 Tesalonika sma 2:3, 7.
23. Suma ben meki a leri fu na sili di no e dede gro kon èn fu san-ede?
23 Suma ben de dan a sma di ben tyari libisma fu bribi a ley dati? Yeyses ben meki wi kon sabi en di a ben taygi den kerkitiriman fu en ten: „Unu de fu unu tta Ddibri, èn unu wani du den lostu fu unu tta. . . . Te a e taki ley, a e taki akruderi en eygi fasi, bika a de wan leyman èn na tta fu ley” (Yohanes 8:44). Iya, a de Satan di ben kweki na prakseri fu wan sili di no e dede fu dray sma puru fu na tru anbegi. A libifasi nanga howpu fu wan sma gi na ten di e kon e poti go na tapu wan fowtu pasi fu go bribi ini leri di gro kon fu na fosi ley di a beybri e taki fu en, ala di Eyfa na a ten dati sondro fu degedege ben denki taki a sneki ben bedoel taki a no ben sa dede kwetikweti na ini skin.
24. Sortu aksi di fiti kan aksi ini a tori fu têgo libi èn wan sani di e tan libi sondro fu dede?
24 A beybri no e leri taki libisma abi wan sili di no e dede. Fu san-ede a e taki dan fu na howpu fu têgo libi? Èn boyti fu dati, a beybri no e taki na ini 1 Korente sma 15:53: „A sani di e dede musu weri na fasi fu no dede moro”? Èn Yeyses no ben go na heymel baka di a ben opobaka, èn a no ben leri taki tra sma tu ben kan go na heymel? Den aksi disi nanga trawan wi sa ondrosuku na ini a tra artikel fu wi.
Aksi fu luku san wi ben leri
◻ San moro furu relisi e bribi fu na sili?
◻ Fa na beybri e sori taki libisma no ben meki nanga wan sili di no e dede?
◻ San de krin fu na fasi fa beybri e kobroyki den Hebrew nanga Griki wortu gi „sili”?
◻ San furu sabiman e taki fu fa na beybri e si na sili?
◻ O fara na leri fu na sili di no e dede e go na ini a historiya?
[Prenki na tapoe bladzijde 14]
Den alamala na sili