Kadaanan a Tradision Dagiti American Indian
SADINOMAN ti papananyo ditoy lubong, makitayonto a tunggal lugar adda bukodna a tradisional a kita ti arte. Dagiti painting, figurine, naukitan a kayo, damili, wenno dadduma a banag kadawyan a masarakan kadagiti paglakuan iti pangregalo ken naisangsangayan a bambanag. Nakagatangkay kadin iti aniaman kadagitoy a pangdekorasion idiay balayyo? No kasta, apay a dikay usigen ken kitaen no ania a pagilian ti nakaaramidanna? Dikay masdaaw no maammuanyo a naaramid dayta iti sabali a pagilian.
Adun a siglo nga inyukit dagiti managparnuay dagiti damo a letra ti naganda iti baba dagiti dinamilida tapno maipakita no asinot’ nagaramid kadagita. Ita, nupay kasta, mabalin a masarakanyo ti maysa nga sticker wenno timbre a mangipakita a saan nga aramid-ima ti banag, no di ket aramid-makina. Lumatlatak dagitoy nga agkakaasping nga aramid-makina, ket rumigrigaten a masarakan dagiti aramid-ima a gapuanan ti arte. Nupay kasta, masarakan pay la kadi dagiti tradisional, lokal ti pannakapataudna a bambanag?
Panangsarungkar iti Teritoria Dagiti American Indian
Wen, masarakanda pay laeng, nakitami a mismo, idi sinarungkaranmi ti dadduma a gagayyem nga American Indian a mangar-aramid pay laeng iti tradisional a gapuanan ti arteda. Kameng ida ti Santa Clara Pueblo a tribu dagiti Indian, a pagaammo a nangnangruna iti nasileng ti kinangisitna a damilida—sumagmamano kadagiti kapipintasan a damili iti lubong. Naiduma unay dagiti tradisional a partuatda manipud kadagiti pinataud-makina a banag a masarakan iti adu a paglakuan idiay abagatan a laud ti Estados Unidos.
Adun a tawen a tradisional ti panagdamili dagiti gagayyemmi a da Joe ken Anita. Nangrugi ni Anita nga agdamili a kadua ni nanangna idi innem ti tawenna. Maysa kadagiti dinamili ni Anita ti masarakan idiay Smithsonian Institution sadi Washington, D.C., kadagiti ipabuyana nga American Indian Arts.
Simmangpetkami idiay balay da Joe ken Anita apaman a mangrugrugidan a mangaramid iti baro a grupo dagiti damili. Isu a mabalinmi idin a paliiwen no kasanot’ pannakaaramidna. Nangaramidkami metten kadagiti damili iti napalabas. Ngem inaramidmi daydi iti moderno a pamay-an babaen iti molde, sekka, ken urno. Ti dandanimi a makita idin isut’ pamay-an idi angged, a nayallatiw iti agsasaruno a kaputotan. Awan moderno a teknolohia itoy a proseso. Amin ti maaramid nga awan mausar a sigud a nakasaganan a materiales.
Panangurnong Kadagiti Materiales
Umuna, kasapulan nga agurnong da Joe ken Anita kadagiti materiales. Naglugankami iti pickup truck-da a napan iti maysa a deppaar ti turod a pakasarakanda iti sekka. Tangay masarakan ti deppaar ti turod iti teritoriada, daytoy a sekka ti magun-odan laeng dagiti kameng ti tribu, nga agarup 2,400 ti bilangda idiay Santa Clara Pueblo. Kaaduan kadakuada ti mangaramid iti damilida iti tradisional a pamay-an manipud pay 1500’s. Bayat a simmangpetkami iti deppaar ti turod, innala ni Joe ti gabionna ket napan nagsapul iti rengngat ti bato a napno iti sekka.
Atiddog ti sinaknapan ti sekka iti arisadsad ti turod. Kasapulan nga agsikig ni Joe sana gabionen ti sekka, nga aonenna dagiti bingkol a sekka a kas iti kadakkel dagiti ladrilio. Napeggad daytoy, tangay bayat nga umun-unegka, dakdakkel ti peggad nga agtebbag ti bato. Kalpasan a nakaala ni Joe iti 60 aginggat’ 70 a kilo ti kunaenna a nagsayaat ti kalidadna a sekka, sisasaganakamin nga agawid. Ngem magagaranak unay idi a mangammo no apay a dida pampaminsanen ti mangala iti sumagmamano a gasut a kilo ti sekka tapno saandan nga agsubsubli sadiay. Imbaga kadakami ni Anita: “Saan a kasta ti pamay-an dagiti Indian.” Mangalada laeng iti mausarda manipud iti disso. Adu ti masayang no mabaybay-an a di mausar ket tumangken ti sekka.
Simmaganad, napankami iti sabali a deppaar ti turod tapno mangala iti puraw a darat. Nalaklaka daydi—panangkaud laeng a mangpunno iti maysa wenno dua a balde. Kalpasanna, nagsublikamin idiay balayda.
Ti Proseso
Ti sekka ti nayuper nga umuna iti danum iti sumagmamano nga aldaw. Kalpasanna, nayakayak iti mamitlo wenno mamimpat a daras. Nayakayak met ti darat iti namin-adu a daras. Kalpasanna, pinaglaok ni Joe ti dua iti umiso a kaadu. Awan ti pangsúkat iti sekka ken darat. Ti kapadasan isut’ kapatgan. Rumbeng nga adda masnup a kaadu ti darat iti sekka a tumulong tapno mapagtalinaed ti sukog ti damili no magebba. No adu unay wenno bassit unay, agbirri wenno agrikki ti damili. Imbaga kadakami ni Anita nga idi damo a mangaramid iti bukodna a damili, ipanna ti sekka ken ni nanangna tapno riknaen ni nanangna ket maibagana no umdasen ti daratna. Idi agangay, nasursurona a tantiaen a mismo.
Babaen ti panangusarna iti sakana, ginamas ni Joe ti naglaok a sekka ken darat agingga a mariknana nga umdasen ti pannakagamasda. Ita, nakasaganadan a mangaramid iti damili. Awan nausar a molde. Naisangsangayan ken sukogen ti ima ti tunggal pedaso. Mangbusbos ni Anita iti adu nga oras a mangsukog iti damilina sakbay a pamagaenna. No medio namagan ken timmangken bassiten iti awaganda a katangken ti lalat, maukitan iti padron wenno linia. Kalpasanna, mapamagaanen a naimbag, a mabalin nga alaenna iti makalawas, depende iti kasasaad ti tiempo. Kalpasan a napamagaan, nakasaganan a maliha. Daytoy ti mangpinas iti sekka ket maisaganan a mapasileng.
Ima ti mangpasileng babaen ti nalamuyot a bato manipud tukok ti karayan. Masapul nga umiso ti pannakaaramidna. No sobra wenno kurang ti panangpasileng, saan a sumileng ti damili kalpasan a nagebba. Saan a mapinturan. Ti panangpasileng ti mangted iti napintas a silengna.
Naisangsangayan a Proseso ti Panaggebba
Ita ti maudin nga addang: panaggebba iti damili. Tapno maaramidan daytoy, agpasgedda iti arubayanda. Awan urno a mausar ditoy! Ti urno ti mapartuat babaen ti panamagtutuon iti sungrod a kaslattay urno ti sukogda nga addaan nawayáng a lugar a pakaipisokan ti damili. Kalpasanna masindianen. Babaen iti kapadasan, ammoda no kalalainganna ti temperatura tapno maipisokdan ti damili.
No nagebban ti damili, nalabaga ti naturalto a kolorna. Kalpasanna, iti eksakto a tiempo, adda naisangsangayan nga aramiden ni Joe. Sungrodanna ti apuy iti ibleng ti kabalio! Daytoy ti mangpangisit iti damili. No makissayan ti oxygen iti urno, ti red iron oxide iti sekka ti agbalin a black iron oxide. Siempre, babaen iti angot, kanayon latta a maibagam nga adda manggebgebba iti nangisit a damili iti dayta a lugar!
Ti nalpasen a produkto ti banag a maipagpannakkel, ket adu a tattao iti intero a lubong ti mangtagiragsak iti kinapintasna. Idi damo, mausar ti kasta a damili kadagiti praktikal a panggep, kas pagidulinan iti nadumaduma a ramen idiay balay. Iti dadduma a paset ti lubong, kasta pay la ti pakaus-usaranna. Ngem ti maysa a nagpintas a pedaso ti damili ti mausarto a pangdekorasion iti balaymi ken sipapannakkel a mangipakaammo a nasarungkaranmin ti Santa Clara Pueblo, lugar a pakaar-aramidan pay laeng dagiti kadaanan a tradision ti American Indian.—Naipatulod.
[Dagiti ladawan iti panid 25]
Ti nagabion a kas kadakkel ti ladrilio a bingkol ti sekka
Sukogen ti ima ti sekka
Magebba ti damili iti tradisional nga urno