Rasji — Wan man di ben froeklari bijbel èn di ben abi foeroe krakti na tapoe sma
SAN ben de wan foe den fosi boekoe di ben druk na ini Hebrewtongo? Wan froeklari foe a Pentateuch (den feifi boekoe foe Moses). A ben tjari kon na doro na ini Reggio Calabria, Italia, na ini a jari 1475. Soema ben de a skrifiman? Wan man di sma ben kari Rasji.
Foe san ede wan boekoe di e froeklari sani ben kisi so wan aparti grani? Na ini en boekoe, Rasji—The Man and His World, Esra Shereshevsky e taki dati a froeklari foe Rasji „ben kon tron wan prenspari boekoe na ini den oso foe den djoe èn na ini den studie oso. No wan tra djoe boekoe oiti kisi someni warderi . . . Moro leki 200 ekstra froeklari de di e gi froeklari langalanga na tapoe a boekoe foe Rasji di e froeklari a Pentateuch”.
A froeklari foe Rasji ben abi krakti na tapoe den djoe wawan? Ala di foeroe sma no sabi, tokoe a froeklari foe Rasji na tapoe den Hebrew Boekoe foe bijbel abi krakti na tapoe bijbelvertaling hondrohondro jari langa. Ma soema ben de Rasji, èn fa a doe kon abi so foeroe krakti na tapoe sma?
Soema ben de Rasji?
Rasji ben gebore na Troyes, na ini Fransikondre, na ini a jari 1040.a Di a ben de wan jonkoeman, a ben go na djoe relisi akademia na Worms nanga Mainz na ini a Rijnstreek. Drape a ben studeri na ondro wan toe foe den moro pôpi djoe sabiman na ini Europa. Di a ben abi pikinmoro 25 jari, dan den persoonlijk situwâsi foe en ben dwengi en foe drai go baka na Troyes. Ala di sma ben erken en kaba leki wan heri boen sabiman, Rasji ben tron heri esi wan relisi fesiman foe a djoe libimakandra drape èn a ben seti en eigi relisi akademia. Baka ten, a njoen centrum disi foe a djoe leri ben kon abi moro krakti srefi na tapoe sma, moro leki den wan foe den leriman foe Rasji na ini Doisrikondre.
Na a ten dati, den djoe na ini Fransikondre ben abi pikinso vrede nanga wánfasi nanga den birtisma foe den di ben taki dati den na kresten, èn dati ben gi Rasji moro fri foe doe den sani di a ben wani leki sabiman. Ma a no ben de wan sabiman di no ben boemoei nanga sma. Ala di a ben abi wan posisi leki leriman nanga edeman foe na akademia, Rasji ben wroko toe leki wan win mekiman. A sabi disi di a ben abi foe gewoon wroko ben meki a ben abi wan krosibei kontakti nanga den gewoon djoe, èn dati ben jepi en foe froestan èn abi firi gi a situwâsi foe den. A presi pe Troyes ben e didon, ben jepi Rasji toe foe kisi inzicht. Foe di a ben e didon na sei prenspari bisnis pasi, a foto ben de wan presi pe ala sortoe sma ben libi makandra èn disi ben jepi Rasji foe kon sabi den fasi nanga den gwenti foe difrenti nâsi heri boen.
Foe san ede wan boekoe foe froeklari sani ben de fanowdoe?
Sma ben sabi den djoe leki pipel foe a boekoe. Ma „a boekoe” — bijbel — ben de na ini Hebrewtongo èn „a pipel” ben taki Arabiatongo, Doisritongo, Fransitongo, Spanjoro nanga foeroe tra tongo now. Ala di moro foeroe djoe ben leri Hebrewtongo foe sensi den pikin-nengreten, tokoe den no ben froestan foeroe foe den bijbel wortoe boen. Na tapoe foe dati, hondrohondro jari wan tranga gwenti na ini a Djoe-bribi foe den Rabi no ben gi a pipel deki-ati foe ondrosoekoe san a bijbel tekst wani taki troetroe. Agersitori nanga owroeten tori di abi foe doe nanga bijbel wortoe nanga bijbel tekst ben foeroe. Foeroe foe den sortoe komentaar èn tori disi ben skrifi na ini foeroe boekoe, di den e kari Midrasj.b
A granpikin foe Rasji, Rabi Samuel ben Meir (Rashbam), ben de wan bijbel sabiman toe. Na ini en froeklari di a ben gi na tapoe Genesis 37:2, a ben taki dati „den fositen man di ben gi froeklari [bifo Rasji] . . . ben abi a gwenti foe gi lezing (derashot), di den ben si leki a moro prenspari tori, [ma] den no ben abi a gwenti foe go ondrosoekoe moro dipi foe kon sabi san a bijbeltekst wani taki troetroe.” Dr. A. Cohen (a moro prenspari skrifiman foe a Soncino Books of the Bible), e skrifi foe a gwenti disi: „A troe taki den Rabi ben meki wan wet taki no wan froeklari ben moesoe gi di no de akroederi a peshat noso di no de akroederi a sani di a tekst wani taki krinkrin; ma na ini den doe foe den, den no ben abi lespeki srefisrefi gi a wet disi.” Na ini so wan relisi libimakandra, a gewoon djoe no ben abi jepi te a ben leisi a bijbel tekst èn a ben firi taki a abi wan wrokosani fanowdoe di kan froeklari sani gi en.
A marki foe Rasji, èn den fasi fa a ben wroko
A marki di Rasji ben abi en heri libi langa ben de foe meki ala djoe kan froestan den Hebrew Boekoe foe bijbel. Foe man doe disi, a ben bigin tjari pikin boekoe kon na makandra, di abi froeklari foe spesroetoe wortoe nanga tekst na ini èn di a denki taki den ben sa de wan problema gi a leisiman. Den sani di Rasji ben skrifi e taki foe den froeklari foe den leriman foe en èn a e gebroiki a foeroe sabi di a abi foe foeroe foe den Rabi boekoe. Di Rasji ben ondrosoekoe a tongo, a ben gebroiki ala sani di a ben man feni èn di ben kan gi en bodoi. A ben sori fa den leisi marki nanga den accent marki foe den Masoreetsma abi krakti na tapoe a fasi fa sma e froestan a tekst. Foe froeklari san wan wortoe wani taki, dan a boekoe foe en di e froeklari a Pentateuch e sori nofo tron go na a Aramees vertaling (Targum of Onkelos). Rasji ben sori taki a wani foe kenki èn taki a abi koni foe feni sani, di a ben ondrosoekoe den fasi di sma no ben prakseri foe gebroiki bifo dati, foe ondrosoekoe èn froeklari san na voorzetsel, voegwortoe, werkwortoe, nanga tra afersi foe a grammatica èn a fasi fa wortoe e poti na makandra. Den sortoe froeklari disi ben de wan bigi jepi foe froestan a spelling nanga a grammatica foe a Hebrew tongo.
Tra fasi leki a tranga gwenti foe a Djoe-bribi foe den Rabi, Rasji ben proeberi ala ten foe sori o makriki a de foe froestan a tekst èn san a tekst wani taki troetroe. Ma den foeroe Midrasj boekoe di den djoe sabi heri boen, no ben kan poti na wan sei. Wan moi sani foe a boekoe foe Rasji di e froeklari sani, na a fasi fa a e taki foe den srefi Midrasj boekoe di nofo tron no ben meki sma man froestan a sani di a bijbeltekst wani taki troetroe.
Na ini en boekoe di e froeklari Genesis 3:8, Rasji e tjari kon na krin: „Foeroe aggadicc midrashim de di den Koniman foe wi seti joisti kaba na ini Bereshit Rabbah èn na ini tra boekoe foe Midrasj di poti na makandra. Ma mi e broko mi ede soso nanga a sani di a tekst wani taki langalanga (peshat), èn nanga aggadot soleki fa a bijbeltori e froeklari dati na ini en kontekst.” Bika a ben teki poeroe èn ben skrifi soso den midrasj di en ben denki taki den sa jepi foe meki sma froestan moro boen san a kontekst foe wan vers wani taki, Rasji ben poeroe den midrasj di ben de kontrari tra sani èn di ben broeja sma. Leki wan bakapisi foe a fasi fa a ben skrifi sani, meki den djoe geslakti foe a ten na baka, ben kon sabi moro foeroe den kefalek soifri sani di Rasji ben teki poeroe foe a Midrasj.
Ala di Rasji ben gi den leriman foe en ala grani, tokoe a no ben draidrai foe no agri nanga den te a ben denki taki den froeklari foe den leriman ben de teige a sani di sma e froestan te den e prakseri krin foe wan tekst. Te a no ben froestan wan pisi tori noso ben firi taki a no ben froeklari en joisti na fesi, dan a ben de klariklari foe erken disi, èn a ben taki so srefi foe den kefal pe den studenti foe en ben jepi en foe meki a froestan sani moro boen.
A situwâsi foe en ten ben abi krakti na en tapoe
Rasji ben de troetroe wan man di ben libi nanga a ten foe en. Wan skrifiman ben taki en na a fasi disi: „A toemoesi moi sani di Rasji ben doe gi a djoe libimakandra ben de a gi di a ben gi wan njoen froeklari foe ala den prenspari pisi tori na ini a disiten tongo. [A ben doe disi] na so wan krin fasi di ala sma man froestan èn nanga someni waran èn firi, èn nanga wan aparti bekwaamfasi èn konifasi, taki sma ben kon lespeki den sani di a ben skrifi leki den de santa boekoe èn den ben kon lobi den leki literatuur. Rasji ben skrifi Hebrewtongo leki a ben de Fransitongo, na wan koni fasi èn na wan moi fasi. Te a no ben abi a joisti Hebrew wortoe, dan a ben gebroiki wan Fransi wortoe na en presi, na ini Hebrew letter.” Den Fransi wortoe disi di ben poti na ini Hebrew letter — Rasji ben gebroiki moro leki 3500 foe den wortoe disi — tron wan warti fonten gi den studenti foe Owroeten Fransi filologie nanga na owroeten fasi foe taki Fransitongo.
Ala di a libi foe Rasji ben bigin na ini wan situwâsi sondro broko-ede, tokoe den jari na baka ben abi moro nanga moro span na mindri den djoe nanga sma di e kari densrefi kresten. Na ini a jari 1096 a Fosi Kruistocht ben tjari pori kon na tapoe a djoe libimakandra foe a Rijnstreek pe Rasji ben studeri. Den sma ben kiri doesoendoesoen djoe. A gersi taki den njoensoe foe den sortoe kiri disi ben doe wan sani nanga a gosontoe foe Rasji (di ben tan go na baka te leki a dede na ini a jari 1105). Foe sensi a ten dati, wan prenspari kenki ben kon na ini den froeklari di a ben gi foe den Boekoe foe bijbel. Wan boen eksempre na Jesaja kapitel 53 di e taki foe a foetoeboi foe Jehovah di ben e pina. Fosi, Rasji ben froeklari taki a tekst disi abi foe doe nanga a Mesias, soleki fa a Talmoed e doe dati toe. Ma a gersi taki baka a Kruistocht, a ben prakseri taki den vers disi ben abi foe doe nanga a djoe pipel di ben kisi kwinsi sondro wan reide. Disi ben tjari wan bigi kenki kon na ini a fasi fa den djoe ben froeklari den tekst disi.d So boen, a fasi fa krestenhèit no ben tjari densrefi boen leki kresten, ben drai foeroe sma, so srefi den djoe, baka gi a waarheid foe Jesus. — Mateus 7:16-20; 2 Petrus 2:1, 2.
Fa a ben abi krakti na tapoe a vertaling foe bijbel
Heri esi a ben de foe si taki Rasji no ben abi krakti wawan na tapoe a Djoe-bribi. A Fransi franciskaner nanga bijbel froeklariman, Nicholas foe Lyra (1270 — 1349) ben taki so foeroe foe den prakseri foe „Rabi Solomon [Rasji]”, taki den ben gi en a dreiginen „a kesikesi foe Solomon”. Foe en sei, Lyra ben abi krakti na tapoe foeroe man di ben froeklari sani èn foeroe vertaler, so srefi na tapoe den fosi vertaler foe na Ingrisitongo King James Version èn Martin Luther di ben wani kenki a kerki èn di ben kenki a bijbel vertaling na ini Doisrikondre. Luther ben anga so foeroe na tapoe Lyra, taki wan pôpi singi e taki: „Efoe Lyra no ben plèi a lier, dan Luther no ben o dansi.”
Den denki foe den Rabi di no ben de akroederi a kresten waarheid ben abi foeroe krakti na tapoe Rasji. Tokoe foe di Rasji ben abi foeroe koni foe bijbel wortoe na ini Hebrewtongo, spelling, nanga grammatica èn foe di a ben doe doronomo moeiti foe froestan san a tekst wani taki troetroe na wan krin fasi, meki Rasji gi wan prenspari sani di bijbel ondrosoekoeman nanga vertaler kan gebroiki foe teki sani gersi nanga makandra.
[Foetoewortoe]
a „Rasji” na wan Hebrew nen di meki foe den fosi letter foe den wortoe „Rabbi Shlomo Yitzḥaqi [Rabi Solomon ben Isaac]”.
b A wortoe „Midrasj” e kon foe wan Hebrew wortoe di wani taki „aksi, studeri, ondrosoekoe”, èn moro fara srefi, „preiki”.
c Aggadah (moro leki wán, aggadot) troetroe wani taki „tori” èn a e taki foe den sani di den rabi skrifi èn di no joisti, èn di nofo tron abi foe doe nanga tori di no de na ini bijbel èn di e taki foe bijbel sma noso e taki foe fositen-tori di abi foe doe nanga rabi.
d Gi moro bodoi foe a pisi tori disi foe bijbel, loekoe a boksoe „Mijn knecht” — Wie is hij?, na tapoe bladzijde 28 foe a brochure Zal er ooit een wereld zijn zonder oorlog? (Wan ten sa kon pe wan grontapoe sondro orlokoe sa de?), di a Watchtower Bible and Tract Society of New York, Inc., tjari kon na doro.
[Sma di abi a reti foe a prenki na tapoe bladzijde 26]
Tekst: Per gentile concessione del Ministero dei Beni Culturali e Ambientali