Ania ti Mapaspasamak Kadagiti Agtutubo?
TI NAIMBAG a damag wenno ti dakes a damag—ania ti kayatyo a mangngeg nga umuna? No maisaludsod ti kastoy, adu ti mayat nga umuna a dumngeg iti dakes a damag iti panangnamnamada nga agtalinaed iti isipda ti naimbag a damag.
No sukimatentayo ti mapaspasamak kadagiti agtutubo, usigentay nga umuna ti kasasaad iti agdama. Kaaduanna nga ibagbaga dagiti natataengan a dagiti agtutubo itatta ket saan a kas kadagiti agtutubo idi un-unana. Iti sabali a bangir, pagladingitan dagiti agtutubo ti aniaman a panangipasimudaag a dida maragpat dagiti pagalagadan iti napalpalabas a panawen. Nupay kasta, umanamong dagiti napasnek a managpaliiw iti sangatauan a dagiti agtutubo ita ket naiduma.
Kasano a Naidumada?
Nupay patien ti kaaduan a tattao a dagiti agtutubo rumbeng a maaddaanda iti nasayaat a kababalin, responsable, ken narespeto kadagiti sabsabali, iti kinapudnona masansan a saanda a maragpat dagitoy a kalat. Sigun iti maysa a surbey a naipablaak iti pagiwarnak a The Independent ti London, dagiti agtutubo “mangpatpatanorda iti ‘baro nga espiritu ti panagrebelde’ maibusor iti lubong a matmatanda a mangpapaay unay kadakuada.” Daytoy “baro nga espiritu ti panagrebelde” ket maanninaw iti takuat a basbassit nga agtutubo kadagitoy a panawen ti mangibilang iti bagbagida kas “nanakman ken responsable.” Kaykayatda ketdi ti maibilang a “nadawel ken agbaliwbaliw.”
Idiay Britania, kas pagarigan, ti naipadamag a krimen—a kaaduanna ket gapuanan dagiti agtutubo—immadu iti sangapulo a daras iti nagbaetan ti 1950 ken 1993. Umasping iti daytoy ti panagsaknap ti panagabuso iti droga ken alkohol. Kasta met, kuna ti The Times ti London nga iti gistay amin a nabaknang a pagilian “napartak ti panagadu dagiti addaan psychosocial a sakit kadagiti agtutubo sipud idi Maikadua a Gubat Sangalubongan.” Sigun ken David J. Smith, propesor iti kriminolohia, dagitoy a sakit “awan pakainaiganda iti pannakapaidam wenno iti agsaksaknap a kinaruay iti aniaman a simple a pamay-an.” Ipasimudaag ti panagsirarak a nabatad itan ti dumakdakkel a paggidiatan dagiti agtutubo ken natataengan.
Kumarkaro ita ti pannakariribuk dagiti ubbing ken tin-edyer. Gagangayen ti panagpakamatay, ginandat man wenno natuloy. Inreport ti Herald ti Glasgow, Scotland, nga iti agarup sangapulo a tawen nagdoble ti bilang dagiti ubbing nga agtawen iti nakurang a 12 a naggandat nga agpakamatay. Gapu ta desperadoda, adda met dagiti natataengan nga ubbing nga agpakpakamatay. “Dagitoy ti nakaam-amak a resulta ti umad-adu a parikut iti isip kadagiti agtutubo a nalabit mangdaeg iti serbisio a tumulong kadakuada,” kuna ti pagiwarnak.
Asino ti Mapabasol?
Dagiti nataengan nalakada a pabasolen dagiti agtutubo kadagiti “naiduma” a panangmatmat dagitoy. Ngem, iti kinaagpaysona, saan kadi a dakkel ti sungsungbatan dagiti nataengan iti mapaspasamak ita kadagiti agtutubo? Ti panangirurumen, kinaliway dagiti nagannak, kinaawan pagulidanan a mapagtalkan dagiti agtutubo, ti masansan a madakamat a makagapu. “Ti panagleddaang iti sapasap a populasion awan pakaidumaanna iti napalabas a 30 a tawen,” kuna ni Propesor Sir Michael Rutter, panguluen ti Medical Research Council Child Psychiatry Unit ti Britania. “Ngem,” kunana pay, “immadu iti kasta unay dagiti tin-edyer ken agtutubo nga adulto a maap-apektaran. . . . Di pagduaduaan a ti pannakarakrak ti pamilia ti maysa a makagapu; saan la a ti diborsio, no di ket ti nasaknap a di panagkikinnaawatan ken riribuk kadagiti nataengan.”
Kuna ti maysa a managsirarak a dagiti agtutubo “iwakwaksida dagiti nakayugalian a pagalagadan.” Apay? “Agsipud ta dagiti nakayugalian saanen nga epektibo kadakuada.” Alaentay a pagarigan ti agbaliwbaliw a panangmatmat iti kinalalaki ken kinababai. Adu nga agtutubo a babbai ti narugso ken naranggas a kasda la lallaki, idinto ta dagiti agtutubo a lallaki agbalinda a kasla babbai. Anian a pannakaidumana kadagiti pagalagadan iti napalabas!
Ngem apay a makitatayo ti kakasta a nakaro a panagbalbaliw ita? Ket ania a naimbag a damag ti adda maipapan kadagiti agtutubo ita? Kasanoda a maaddaan iti natalged a masakbayan? Usigen ti sumaganad nga artikulotayo dagiti sungbat kadagitoy a saludsod.