Mga Namaligya sa Kamatayon—Ikaw ba Usa ka Suki?
“Ang tawong nagatabako gisultihan na sa tanang pasidaan sa yuta nga kini mopatay kanimo, ug kana usab ang akong hunahuna. Sa akong hunahuna kini mopatay kanimo. Sa akong hunahuna si bisan kinsang buangbuang nga motulon sa aso nga makaabot kini sa iyang tiyan madaot. Ako wala sukad makatabakog usa ka sigarilyo sa akong kinabuhi. Ako nadato tungod niini. . . . Ang bugtong paagi nga matukod namo kining nasora maoy pinaagi sa pagbaligyag tabako sa nahibiling mga buangbuang sa kalibotan.”—James Sharp, karaang magtatanom ug tabako sa Kentucky, diha sa “Merchants of Death—The American Tobacco Industry,” ni Larry C. White.
KANANG prangkang komento daghan kaayog ginabutyag apan daghang pangutana ang wala matubag. Nganong nagatabako ang kapin sa bilyong tawo sa kalibotan? Unsay nagahaylo kanila sa pagpadayon sa usa ka bisyo nga nasayrang makapatay? Kon buot sabton, ang estorya sa tabako kaamgid ra gayod sa estorya sa droga—ang suplay ug panginahanglan. Kon walay dakong-sapi nga baligyaan, nan mahurot ang suplay. Busa nganong nagatabako ang mga tawo?
Ang pagkagiyan mao ang yawing pulong. Sa diha nga ang nikotina makatapot na sa lawas, adunay matag-adlawng panginahanglan sa regular nga yupyop sa nikotina. Natapo sa pagkagiyan mao ang batasan. Ang pila ka situwasyon, nga natukod sa batasan, mobikil sa gana sa sigarilyo. Kini mahimong inigbangon sa usa ka tawo o uban sa unang tasa sa kape sa mabuntag, tapos-paniudto nga ilimnon, ang pag-ipit ug soyal nga panagsandurot diha sa trabahoan, o ang lulinghayaw. Ang dinosena dayag ginagmayng mga batasan mahimong mao ang swits sa “pagpasiga” sa pagtabako.
Nganong Mitabako Sila?
Ang Pagmata! miinterbiyog ubay-ubay nga kanhi-hinabako sa paninguha sa pagsabot sa panukmod nga nagapaluyo sa pagtabako. Pananglitan, anaa si Ray, sa pangedarong 50 anyos na, kanhi quartermaster sa U.S. Navy. Siya misaysay: “Ako mga 9 anyos sa misugod ako sa pagsigarilyo, apan nagtininuod niana sa dihang ako 12 na. Makahinumdom ako nga ako gipalagpot sa Boys Scouts tungod sa pagsigarilyo.”
Pagmata!: “Unsay nakapaikag nimo sa pagsigarilyo?”
Ray: “Ang pagbuhat niini maoy pagka-macho. Ang pagsigarilyo maoy pagkatinuod nga lalaki. Mahinumdoman ko nga ang mga anunsiyo niadtong mga adlawa nagpakita sa mga bombero ug mga polis nga nagsigarilyo. Dayon sa ulahi diha sa Navy, nabatonan ko ang trabaho nga dako ang pag-ipit sa nabigasyon, ug gibati ko nga ang pagsigarilyo mibulig nako sa pagsagubang sa pag-ipit.
“Ako tigsigarilyo sa mga usa ka pakete ug tunga sa usa ka adlaw [30 ka sigarilyo] ug dili mosugod sa adlaw nga wala ang akong sigarilyo. Siyempre, nagtulon ako sa aso. Walay pulos ang pagsigarilyo kon dili nimo tunlon ang aso.”
Si Bill, usa ka propesyonal artist nga taga New York, nga anaa sa edad nga 50, misugilon sa samang estorya:
“Misugod ako sa bata pa ako nga 13 anyos. Gusto kong mahisama sa mga dagkong tawo. Sa dihang ako gikuptan na niini, ako dili makaundang. Ang pagkanaay sigarilyo nahisama sa pagkanaay higala. Ngani, kon ako matulog na ug makaamgo nga ako wala nay sigarilyo sa balay, ako mag-ilis na usab ug, bisan kon unsay panahon, mogawas ug mopalit sa usa ka pakete alang sa sunod adlaw. Ako nagtabako gikan sa usa ngadto sa duha ka pakete sa usa ka adlaw. Angkonon ko nga ako nagiyan. Ug ako palainom kaayo sa samang panahon. Ang duha daw magkauban, ilabina diha sa mga bar diin gigugol ko ang daghan kaayo nakong panahon.”
Si Amy, batan-on ug dili maulawon, misugod sa pagsigarilyo sa dihang siya 12 anyos. “Sa sinugdan kadto maoy pang-ipit sa isigkaingon. Dayon, namatay ang akong amahan sa dihang ako 15 anyos, ug ang kasubo nakapaduso kanako sa dugang. Apan sa nagkadako na ako, naimpluwensiyahan ako sa mga anunsiyo, ilabina kadtong usa, ‘You’ve come a long way, baby.’ Ako usa ka babayeng may karera, nga nagtuon sa pagkanars sa siruhiya. Sa wala madugay ako nagsigarilyog tulo ka pakete sa usa ka adlaw. Ang paborito kong panahon sa pagsigarilyo maoy pagkahuman sa paniudto ug sa dihang ako magtelepono, nga maoy subsob.” Nakamatikod ba siyag daotang mga epekto? “Ako mag-ubo sa mabuntag ug may mga labad sa ulo, ug ako dili na maayog panglawas. Kutasan na ako bisan mosaka lamang sa hagdan sa akong apartment. Ug ako 19 pa lang!”
Si Harley, usa ka kanhing abyador sa Navy, nga karon anaa sa edad niyang saysenta, misugod sa pagsigarilyo panahon sa Depresyon sa edad 5! Nganong gihimo niya kadto? “Ang tanang bata nagsigarilyo sa Aberdeen, South Dakota, nga akong lugar. Kon manigarilyo ka, ikaw bagis.”
Si Harley pintok kon nganong siya nanigarilyo. “Alang kanako kadto kahimut-anan gayod. Suyopon ko ang aso sa lalom kaayo ngadto sa akong baga ug pugngan kini didto. Unya ako gustong magpabulhot sa mga aso nga linginon. Nahidangat ako sa punto nga ako dili mabuhi nga wala ang akong sigarilyo. Sugdan ko ug taposon ang adlaw uban sa sigarilyo. Sa Navy, ako nagtabakog duha ngadto tulo ka pakete sa usa ka adlaw ug sa usa ka kahon sa sigarilyo kada bulan.”
Si Bill, Ray, Amy, ug Harley miundang sa pagsigarilyo. Mao usab ang minilyon pang uban—kapin sa 43 ka milyon sa Tinipong Bansa lamang. Apan ang mga namaligyag tabako wala mohunong. Kanunay silang nagapunting sa bag-ong mga baligyaan.
IKAW ba Gipunting?
Tungod kay daghang lalaking hinabako ang nangundang sa pagsigarilyo diha sa industriyalisadong mga nasod, dugang pa sa pagkawala sa mga suki tungod sa kinaiyanhon ug sigarilyo-ang-hinungdan nga kamatayon, ang mga kompaniya sa tabako kinahanglang mangitag bag-ong mga baligyaan. Sa pila ka kaso giilisan nila ang ilang mga estratehiya sa panganunsiyo aron mouswag ang ilang halin. Ang pag-esponsor sa mga dula, sama sa mga bangga sa tennis ug golf, maoy epektibong paagi sa paghatag konog limpiyong larawan sa pagsigarilyo. Ang laing kausaban sa estratehiya mao ang mga baligyaan nga puntingon. Ikaw ba usa sa ilang umaabot nga mga suki?
Puntiriya numero uno: Kababayen-an. Ang minoriyang kababayen-an nagsigarilyo sulod sa tinagpulo ka katuigan, nga inabagan ug nahaylo sa panig-ingnan sa mga artista sa puting tabil sama ni Gloria Swanson, kinsa niadtong 1917 nagsigarilyo ingong 18-anyos. Ngani, nakuha niya ang usa sa iyang unang mga papel sa pelikula tungod kay, sumala sa direktor: “Ang imong buhok, ang imong nawong, ang imong liningkoran, ang paagi sa imong pagsigarilyo . . . Ikaw mao gayod ang akong gipangita.”
Sa katuigang 1940 si Lauren Bacall, nga naapil sa mga pelikula uban sa iyang bana, ang kusog motabako nga si Humphrey Bogart, mihatag usab ug madanihong panig-ingnan sa pagsigarilyo. Apan ang kiliran sa mga babaye sa baligyaan sa sigarilyo sa kanunay iwit sa lalaking baligyaan. Ug mao usab ang mga estadistika sa kanser alang sa kababayen-an. Karon sila kusog nagaagpas—sa pagsigarilyo ug sa kanser sa baga.
Sa katuigang bag-o pa naugmad ang usa ka bag-ong uso sa pag-anunsiyo, sa bahin tungod sa mas maindigon nga bahin sa kababayen-an diha sa katilingban uban ang malalangong impluwensiya sa panganunsiyo sa tabako. Unsa ang mensahe nga ginapasa ngadto sa kababayen-an? Ang Philip Morris company, nga nagagamag lainlaing marka sa mga sigarilyo, nagagamag “Virginia Slims,” nga gipunting sa makibag-ong babaye. Ang ilang panultihon mao ang nakadani kang Amy: “You’ve come a long way, baby.” Ang anunsiyo nagahulagway sa usa ka maartihon, makibag-ong babaye nga may sigarilyong gisipitan sa iyang mga tudlo. Apan ang pila ka babaye nangutana gayod karon unsa ka layo ang ilang naabot. Sa miaging duha ka tuig, ang kanser sa baga milupig sa kanser sa suso sa proporsiyon sa nangamatay sa kababayen-an.
Ang laing klase sa sigarilyo nagatanyag sa kababayen-an ug baratilyo: “5 libre matag pakete!” “50 libre matag karton!” Ang pila ka magasin sa kababayen-an nagaapil ganig mga kupon alang sa libreng mga pakete!
Ang sekso maoy laing sayon nga paagi sa paghimo sa mga sigarilyo nga daw madanihon. Ang usa ka klase nagaawhag: “Kaplaga ang Dugang Kahimuot.” Ang mensahe nagaapil sa usa ka anunsiyo sa panginahanglan: “PANGINAHANGLAN—Taas, itomong estranghero alang sa malungtarong relasyon. Guwapo, talagsaon ug kinaham usa ka kinahanglanon. Pirmado, Maikagong Nagapangitag Katagbawan sa Pagtabako.” Ang sigarilyong gitanyag maoy “taas” ug sa itomong papel. Usa ka malinglahon nga koneksiyon?
Ang mga koneksiyon sa urog maoy laing bingwit nga gigamit alang sa mga babaye. Ang usa ka klase gidayeg ingong “Usa ka selebrasyon sa estilo ug kinaham pinaagi ni YVES SAINT LAURENT.” Ang laing paon gigamit alang sa mga babayeng mahunahunaon sa timbang. Ang anunsiyo nagapadayag sa hulagway sa usa ka gamayog-lawas nga modelo, ug ang mga sigarilyo gibatbat ingong “Ultra Lights—The lightest style.”
Nganong ang mga tiggamag sigarilyo nagapunting sa kababayen-an sa kalibotan? Ang World Health Organization nagahatag ug dayag nga ilhanan uban sa banabana niini nga “kapin sa 50 porsiento sa mga lalaki apan singko porsiento lamang sa mga babaye nagatabako diha sa nagkaugmad nga kanasoran kon itandi sa mga 30 porsiento sa duha ka sekso diha sa industriyalisadong kalibotan.” Adunay dako kaayo wala-kapahimusling baligyaan didto alang sa ganansiya gikan sa tabako, walay sapayan sa kinalabwang kapildihan sa panglawas nga mahimong pagabayran. Ug ang mga namaligyag tabako nagamalamposon. Sumala sa The New York Times, ang taho sa siruhano heneral sa U.S., nga giluwatan sa Enero 1989, miingon nga ‘ang mga bata, ilabina mga babaye, nagapanigarilyo sa sayong pangedaron’ ug nagaapil kana sa elementaryang kabataan. Ang laing tinubdan nagaingon nga sa katuigang bag-o pa ang gidaghanon sa babayeng tin-edyer nga hinabako sa Tinipong Bansa miuswag ug 40 porsiento. Apan ang kababayen-an dili mao lamang ang gipunting sa mga namaligyag kamatayon ug sakit.
Ang Gipunting nga Rasa
Sa iyang librong Merchants of Death—The American Tobacco Industry, si Larry C. White nagaingon: “Ang mga itom maoy maayong baligyaan alang sa mga tiggamag sigarilyo. Ang National Center for Health Statistics nagpakita nga sa 1986, ang taas nga porsiento sa mga itom nagtabako kay sa mga puti [sa Tinipong Bansa] . . . Dili katingalahan nga ang mga itom nagatabako sa mas tag-as nga mga proporsiyon kay sa mga puti, tungod kay sila maoy espesyal nga mga puntiriya sa promosyon sa sigarilyo.” Nganong sila espesyal nga mga puntiriya? Sumala sa The Wall Street Journal, sila maoy “grupo nga iwit sa kadaghanang tawo sa paghunong sa bisyo.” Busa, ang usa ka itom nga kliyente kadaghanan maoy “maunongong” kliyente, ‘hangtod nga kita pagabulagon sa kamatayon.’
Sa unsang paagi ang mga kompaniya sa tabako nagahatag bug-os nga pagtagad sa itom nga populasyon? Ang awtor nga si White nagaingon: “Ang mga sigarilyo gianunsiyo kaayo diha sa mga magasin nga sinati sa itom sama sa Ebony, Jet, ug Essence. Niadtong 1985 ang mga kompaniya sa sigarilyo migugol ug $3.3 milyon sa anunsiyo diha lamang sa Ebony.” Usa ka kompaniya sa tabako nagapasiugda usab sa tinuig nga parada sa urog nga gipunting sa baligyaan sa itom nga kababayen-an. Ang libreng mga sigarilyo ginapanghatag. Ang laing kompaniya sa usa ka panahon regular nga nagpasiugda sa usa ka jazz nga kasadyaan ug nagapadayon sa pagpaluyo sa musikal nga mga kasadyaan nga popular sa mga itom. Unsa ka espesyal nga puntiriya ang itom nga katawhan? Ang usa ka tigpamaba sa Philip Morris miingon: “Ang itom nga baligyaan hinungdanon kaayo. Kini kusog kaayo.”
Apan adunay labi pang hinungdanong baligyaan sa mga dagkong kompaniya sa tabako—dili lamang mga rasa o mga pundok kondili tibuok nga mga nasod!
[Blurb sa panid 7]
“Ang pagkanaay sigarilyo nahisama sa pagkanaay higala”
[Kahon sa panid 9]
PAGTABAKO ug ang Buerger’s Disease
Ang usa ka bag-ong kaso sa Canada, nga gitaho sa Maclean’s, nagapasiugda sa lain pang sakit nga gipasangil sa pagtabako. Si Roger Perron misugod sa pagtabako sa edad 13. Sa edad 27, gitakboyan siya sa Buerger’s disease ug kinahanglang maputlan sa usa ka tiil ubos sa tuhod. Gipasidan-an siya nga kon mopadayon siya sa pagtabako, ang sakit mahimong moatake pag-usab. Ang Maclean’s mitaho: “Apan wala tagda ni Perron ang pasidaan, ug sa 1983 ang mga doktor nagputol sa pikas niyang tiil. Human niadto, si Perron . . . sa kataposan mihunong sa pagtabako.” Karon ginakiha niya ang usa ka kompaniya sa tabako alang sa danyos.
Unsa ba ang Buerger’s disease? Kini “motakboy kadaghanan sa mga lalaki nga nagatabako. Ang sakit gitiman-an sa pagpanghubag sa mga arteriya, mga ugat, ug mga nerbiyos, nga mosangpot sa pagbaga sa mga bungbong sa ugat nga gipahinabo sa pagsuhot sa puting mga selula. Ang unang mga simtoma kasagaran mao ang pagpangitom sa usa ka tudlo sa tiil o sa kamot ug pagpamugnaw sa naapektahang tudlo. Sanglit ang mga nerbiyos manghubag usab, tingali may grabeng panakit ug panghugot sa gagmayng mga kaugatan nga kontrolado niana. Ang aktibo kaayong mosimpatiyang mga nerbiyos tingali magpahinabo nga paningtog maayo ang mga tiil, bisan pag kana mamugnaw . . . Ang ischemic nga ulser ug gangrena maoy kasagarang mga komplikasyon sa progresibong Buerger’s disease.
“Ang hinungdan sa Buerger’s disease wala hisayri, apan sanglit kini motakboy kadaghanan sa mga batan-ong lalaki nga nagatabako, gihunahuna nga kini reaksiyon sa usa ka butang diha sa sigarilyo. Ang labing hinungdanong tambal mao ang paghunong sa pagtabako.” (Italiko amoa.)—The Columbia University College of Physicians and Surgeons Complete Home Medical Guide.
[Kahon sa panid 9]
PAGTABAKO ug ang mga Atake sa Kasingkasing
“Bisag ang kadaghanang tawo nasayod kaayo sa kalangkitan sa pagsigarilyo ug sa kanser sa baga ug sa ubang sakit sa baga, daghan ang wala pa makaamgo nga ang pagtabako maoy usa usab ka dakong hinungdan sa riyesgo sa mga atake sa kasingkasing. Ngani, ang . . . taho sa Siruhano Heneral bahin sa Pagtabako ug Panglawas nagabanabana nga 225,000 sa nangamatay nga Amerikano [U.S.] tungod sa sakit sa kasingkasing kada tuig laktud maylabot sa pagtabako—daghan pa kaayo kay sa katibuk-ang gidaghanon sa nangamatay tungod sa kanser ug sakit sa baga nga gipasangil sa pagtabako.
“Ang mga tigtabako kadaghanan mangutana kon kaha ang menos-alkitran, menos nikotina nga mga sigarilyo mopakunhod sa riyesgo sa sakit sa kasingkasing. Ang tubag mopatim-aw nga ‘dili.’ Ngani, ang pipila sa mga sigarilyong sinala mopadaghan sa carbon monoxide nga masuyop, nga nagahimo niana nga labing daotan alang sa kasingkasing kay sa dili-sinala nga mga matang.” (Italiko amoa.)—The Columbia University College of Physicians and Surgeons Complete Home Medical Guide.
[Letrato sa panid 8]
Ang mga anunsiyo sa tabako nagapunting sa kababayen-an ug nagamadaogon